Προς μια πλήρη αποτίναξη της ατομικής ευθύνης

Η ανακάλυψη του Θεού ήταν μια πραγματική επανάσταση της ανθρώπινης αυτοαντίληψης καθώς αποτέλεσε το πρώτο βήμα μακριά από την ανθρωποκεντρική σκέψη. Το θεϊκό ον, από ψυχολογική άποψη, χρησίμευσε ως μηχανισμός για να κατανοήσουν οι άνθρωποι τις συνέπειες των πράξεών τους μέσα σε ένα ευρύτερο πλαίσιο, αυτό της θεϊκής τάξης, σχεδίου ή, πιο ανθρωπομορφικά, βούλησης. Υπό την έννοια αυτή, η γνώση της ύπαρξης ενός ή περισσότερων θεϊκών όντων υπήρξε και ένα -ανακουφιστικό- πρώτο βήμα αποτίναξης (ή εξαρχής υπανάπτυξης) μιας ανθρώπινης ατομικής ευθύνης.

Η θρησκεία ήταν επίσης και το πρώτο βήμα στο μονοπάτι της αντικειμενικής επιστήμης, όσο παράδοξο κι αν ακούγεται αυτό σήμερα, καθώς οι πρώτοι επιστήμονες έβλεπαν συχνά τις έρευνές τους ως μέσο για να αποκαλύψουν τα μυστήρια της δημιουργίας και να αποκτήσουν βαθύτερη εικόνα του θεϊκού σχεδίου. Μορφές όπως ο Ισαάκ Νεύτων, ένας πιστός Χριστιανός ή ο Αβικέννας, ένας πιστός μουσουλμάνος, θεώρησαν τις επιστημονικές τους αναζητήσεις ως τρόπο επαφής με την υποκείμενη τάξη που αντικατοπτρίζει τη Δημιουργία.

Ένα επόμενο επαναστατικό βήμα για την ανθρώπινη αυτοαντίληψη, στον ίδιο δρόμο, λαμβάνει χώρα στην δική μας συναρπαστική μα και επικίνδυνη εποχή. Έχει να κάνει με την εγκατάλειψη της ιδέας της ανθρώπινης ελεύθερης βούλησης και την απόδοση της συμπεριφοράς μας εξ ολοκλήρου στις φυσικές αιτίες που μάς ελέγχουν. Αυτή η όλο και εντονότερα προτεινόμενη από τους νευροβιολόγους ιδέα, που συνδέεται με τον φιλοσοφικό ντετερμινισμό, υποδηλώνει ότι όλα τα γεγονότα, συμπεριλαμβανομένων των ανθρώπινων πράξεων, καθορίζονται πλήρως από προηγούμενα φυσικά αίτια, χωρίς κανένα χώρο για άυλες οντότητες που ασκούν επιδράσεις χωρίς να υπακούουν στους νόμους της φυσικής. Υπό αυτή την οπτική γωνία, η ελεύθερη βούληση θα πρέπει να θεωρείται πλέον ψευδαίσθηση.

Ακόμη όμως και αν ισχύει στ’ αλήθεια κάτι τέτοιο, οι ηθικές και κοινωνικές συνέπειες της κατάργησης της πίστης μας στην ελεύθερη βούληση θα ήταν ανατρεπτικές του πολιτισμού όπως τον γνωρίζουμε, αφού αυτή έχει υπάρξει ο ακρογωνιαίος λίθος της ηθικής ευθύνης και των διαπροσωπικών σχέσεων. Εάν εγκαταλειφθεί, πώς θα πρέπει στο εξής να κατανοούμε την ηθική λογοδοσία, την ατομική ευθύνη και ιδίως τη θεσμική δικαιοσύνη;

Η δικαστική ποινή αφορά το απολύτως πρακτικό ζήτημα της φύλαξης της κοινωνίας από τους θύτες, αλλά και το αντανακλαστικό περί δικαίου συναίσθημα σχεδόν όλων των θυμάτων των αδικημάτων. Επιπρόσθετα, ως προς το πολύπαθο ζήτημα του σωφρονισμού, ακόμη και αν  η φυλάκιση δεν μπορεί να αλλάξει πραγματικά κάποιον άνθρωπο εάν αυτός δεν έχει ελεύθερη βούληση, εξακολουθεί να χρησιμεύει κοινωνικά ως προληπτικό μέτρο αποτροπής, οπότε πρέπει και να πραγματοποιείται όποτε αυτό αναμένεται, χωρίς οι κρινόμενοι ως ένοχοι να… το παίρνουν προσωπικά.

Μια βασική κατανόηση είναι ότι η έννοια της ατομικής ευθύνης δεν κινείται στο χώρο των μορίων και των νευρώνων, αλλά στο άυλο πεδίο που δημιουργεί η πίστη των πολλών, ανήκοντας ευρέως στην κατηγορία των αυτοεκπληρούμενων προφητειών, όπως και πολλά ακόμη από τα ανθρώπινα, ίσως τα… κατεξοχήν ανθρώπινα. Η ουμανιστική λογική δεν ταυτίζεται με την επιστημονική (και αυτό οφείλει να είναι και μια βασική προαπαιτούμενη συνειδητοποίηση για τους πολιτικούς αλλά και να αποτρέπει από την πολιτική δράση τους… αυστηρά επιστήμονες). Τα πράγματα δεν είναι τόσο πολωμένα, καθώς υπάρχει ένα πολύ μεγάλο ποσοστό ανθρώπων που βρίσκεται σε μια γκρίζα ζώνη, όπου η επίγνωση ότι έχουν ελεύθερη βούληση και ατομική ευθύνη, άσχετα με την αντικειμενική φύση της, θα τους κάνει καλύτερους ανθρώπους ενώ η επίγνωση ότι δεν έχουν ελεύθερη βούληση και ατομική ευθύνη θα τους διαφθείρει. 

Κι αν ο Χριστός σε ένα ντετερμινιστικό κόσμο δεν θα ήταν πια ένοχος των αμαρτιών μας ως άνθρωπος, σίγουρα θα ήταν πολύ περισσότερο υπεύθυνος ως Θεός. Η εκούσια άνοδός του στο Σταυρό παραμένει ένα κοσμογονικό συμβάν της ιστορίας χριστιανών και μη χριστιανών.