Μιλώντας για τον θάνατο (ΙΙΙ)

Εφόσον το δεχτούμε αυτό, με βάση και όσα εκτέθηκαν εδώ κατά τις προηγούμενες δύο εβδομάδες, τότε, κοιτάζοντας την ζωή με τα μάτια της έλλογης νοημοσύνης, η δεύτερη βελτιώνει τις θεωρίες της πραγματοποιώντας πειράματα που επαληθεύουν ή διαψεύδουν τις αρχικές υποθέσεις της, όπως ακριβώς και το ζωικό, βιολογικό, άτομό μας είναι μια «υπόθεση», στο πλαίσιο ενός είδους που είναι το «πείραμα», στο πλαίσιο ενος οικοσυστήματος που είναι η «θεωρία», στο πλαίσιο μιας βιόσφαιρας που πραγματώνει τη διαρκή αυτοοργάνωση και σχέση με τη μη ζωική ύλη, εντός του πλανήτη μας και ευρύτερα, του σύμπαντος. Η βιόσφαιρα εξελίσσεται πέρα και πάνω από τις ατομικές μονάδες της, ακριβώς όπως ο διαχρονικός νους πέρα και πάνω από τις έννοιες, τις ιδέες και τις ατομικές αναμνήσεις.

Η νοημοσύνη ως λόγος έχει δύο κρίσιμες διαφορές από τη νοημοσύνη ως ζωή. Η έλλογη διαδικασία σημαίνει την περιγραφή και όχι μόνο την απλή αίσθηση: του χρόνου ως συνέχεια μεταμορφώσεων μιας ίδιας ταυτότητας, της απόδοσης αιτίων και της πίστης στην μελλοντική επαναληψιμότητα των αιτιακών σχέσεων που εντοπίζουμε ως νόμους, αλλά και επιπρόσθετα, την εκλέπτυνση των παραπάνω με την αφαίρεση, την αναλογία και την φαντασία. Ο μέγας αντικατοπτρισμός όλων αυτών στον ανθρώπινο λόγο, καθιστούν τον άνθρωπο ικανό να τρέξει πειράματα του τύπου « τι θα γίνει αν» εντός του μυαλού του, ώστε το καύσιμο της γνώσης είναι οι καμμένες νοητικές υποθέσεις και όχι τα άτομα του είδους που έζησαν και πέθαναν.

Η δεύτερη κρίσιμη διαφορά της έλλογης νοημοσύνης από τη ζωή έχει να κάνει με την παρουσία της μνήμης – όχι της αυτόματης, όπως το να μάθουμε να κάνουμε ποδήλατο, που είναι νευρολογικό εργαλείο ακόμη και των εντόμων, αλλά της ρητής, της κατά δήλωση μνήμης: της ανάμνησης. Η ανάμνηση παρέχει πρόσβαση τόσο στην τρέχουσα γνώση μας, όσο και στις παλιότερες, καθιστώντας μας το πρώτο ζωικό είδος που βρίσκεται αντιμέτωπο με την ιστορία του, την ατομική και τη συλλογική.

Αν η βιολογική νοημοσύνη περιλαμβάνει άτομα, είδη και οικοσυστήματα, τα μεγάλα οικοσυστήματα της έλλογης νοημοσύνης –οι «θεωρίες» της– είναι οι έλλογοι πολιτισμοί. Παρότι η κοινωνία έχει εφευρεθεί και από άλλα είδη, όπως οι μέλισσες ή τα μυρμήγκια, το προνόμιο του πολιτισμού αποκτάται μόνο με τον λόγο και δη τον διαρκή και γραπτό, όντας αποκλειστικά του ανθρώπου. Ο άνθρωπος διαθέτει και την έλλογη νοημοσύνη πέρα από τη βιολογική, γεγονός που του επιτρέπει να ιδρύει την κοινωνία του έλλογα και όχι ως προϊόν βιολογικών επιταγών. Κατά την έλλογη ίδρυση κοινωνίας, η ιστορία είναι παρούσα, ώστε ο πολιτισμός δεν είναι σύστημα οριζόντιων περιγραφών, αλλά και χρονικό σύστημα με αρχή και κατεύθυνση.

Ο πολιτισμός του ανθρώπου υπερβαίνει τη βιολογία του ως προς το ότι εκτός από τους γονιδιακούς απογόνους, μας δίνει την ευκαιρία πνευματικών απογόνων, δηλαδή εννοιών και υποθέσεων που αφορούν τη σχέση ατόμου και κοινωνίας, τις στάσεις ζωής, τις ιδέες, την ηθική, όλα αυτά που τα λέμε και μιμίδια, πολιτισμικές μονάδες γνώσης έναντι των βιολογικών, που είναι τα γονίδια.

Για τον πολιτισμένο, δηλαδή τον έλλογο άνθρωπο, ο βιολογικός θάνατος δεν είναι αναγκαία και θάνατος στο πεδίο του λόγου και της μνήμης. Αυτό είναι η θετική όψη, η όψη μιας κατά συνθήκη αθανασίας. Η άλλη όψη είναι ότι με τον έλλογο πολιτισμό, ο θάνατος γίνεται περιγραφή, γίνεται έννοια, γίνεται και μνήμη και οι έννοιες και μνήμες μπορούν να είναι πανταχού παρούσες, όταν ξυπνάμε, όταν ξαπλώνουμε, ακόμη και όταν χαιρόμαστε.