Η ψυχή του Οδυσσέα

Στο σύγχρονο κόσμο, όπου οι οικονομικές διαδικασίες όλου του πλανήτη διαπλέκονται, γίνεται όλο και πιο θολό του ζήτημα κατά πόσον ένας πόλεμος είναι ήδη χαμένος για όλους από τη στιγμή που ξεκινά, εκτός βέβαια αυτών που τον εμπορεύονται με διάφορους τρόπους. Το γεγονός αυτό συχνά καλύπτεται από ζητήματα εθνικής τιμής, μετατρέποντας τον πόλεμο στην κορυφαία διανθρώπινη συναλλαγή συναισθηματικής υποκαταστάσης.

Μια ψυχολογική διάσταση του πολέμου, που εκφράζει το παραπάνω τραγικό δίλημμα είναι τα ψυχικά νοσήματα των φαντάρων και των απομάχων, φαινόμενο που παγίως υποεκτιμάται μάλιστα στη στατιστικές, διότι κανείς δεν θέλει να το… μετρά. Για διάφορους λόγους, ο πόλεμος δεν τελειώνει μέσα σου, εξίσου συχνά είτε ανήκεις στην πλευρά των νικητών είτε των χαμένων – απλώς αλλάζει η μορφή των ψυχιατρικών συνδρόμων. Διαβόητο ανάμεσα σε αυτά ως όρος-ομπρέλα, είναι το «μετατραυματικό άγχος», ωστόσο καθόλου δεν πρόκειται απλώς για είδος άγχους. Το ζήτημα γίνεται ιδιαίτερα επίκαιρο δεδομένου ότι οι πόλεμοι γύρω μας πυκνώνουν και όλο και περισσότεροι μιλούν επίσημα για τον πόλεμο λες και πρόκειται για μια καθημερινή δραστηριότητα, στην οποία οι πολιτισμοί είναι… καλό ή έστω ουδέτερων επιπτώσεων να μπαίνουν και να βγαίνουν ως προβλεπόμενη ρουτίνα τους.

Πέρα από τις ποικιλόμορφες προσωπικές απώλειες, η ενοχή της επιβίωσης σε συμβάντα μαζικών θανάτων, η παρατεταμένη υπερδιέγερση, τα τραυματικά συμβάντα βίας, στα οποία συμμετείχαν ως δράστες ή παρατηρητές, καθιστούν τις μεταπολεμικές κοινωνίες αυτών των ανθρώπων ουσιαστικά άρρωστες. Οι διαπροσωπικές σχέσεις εν ειρήνη καταρρέουν, καθώς απαιτούν την ανάπτυξη συναίσθησης και οικειότητας προς τους άλλους ανθρώπους, οι οποίες όμως καταπνίγηκαν προγραμματικά και αδυσώπητα για τις ανάγκες του πολέμου. 

Οι δε νικητές είναι συχνά πιο τραγικοί από τους ηττημένους, καθώς οι δεύτεροι είναι ελεύθεροι να κλάψουν και να πενθήσουν, ενώ από τους πρώτους ζητείται να επιδείξουν την αναμενόμενη υπερηφάνεια και να χαμογελούν πάνω από τις πληγές τους, καταπιανόμενοι δημιουργικά με την ανασυγκρότηση της κοινωνίας τους. Για αυτούς, ο πόλεμος γίνεται μια εμμονή, ακόμη και μια εξάρτηση και έτσι, τα επίσημα ψυχιατρικά νοσήματα είναι μόνο η κορυφή του παγόβουνου.

Μια ψυχαναλυτική προσέγγιση στην ψυχή του Οδυσσέα, όπως σκιαγραφείται στο ομηρικό έπος, αποκαλύπτει ότι αυτός, αν και νικητής, παραμένει ψυχικά για πάντα εκεί, στον πόλεμο, ανίκανος να επιστρέψει. Η Πηνελόπη γίνεται η αποζητούμενη ευαισθησία της ψυχής του που τον εγκατέλειψε, η σχέση με τον θάνατο είναι η μόνη ζωντανή σχέση του, η πανοπλία τού πολεμιστή αφομοιώθηκε ως σάρκα του, ο Ποσειδώνας θα πρέπει να εξευμενιστεί για να του επιτρέψει να πεθάνει μια μέρα έξω από την πάντα τρικυμιώδη γι αυτόν θάλασσα και η ηρεμία θα ήταν αδύνατο να επέλθει ποτέ χωρίς την εξαναγκαστική έξωθεν παρέμβαση της θεάς Αθηνάς…