Που να μην κοιτάξεις

Τα συμβάντα που οικοδομούν τη συνειδητότητα του κόσμου μας συναποτελούν και γνώση. Η γνώση αυτή αρχικά καταχωρείται στην μνήμη μας σαν τα τυχαία κομμάτια ενός παζλ, πληροφορίες ή βιώματα, που μέλλει ή όχι να συσχετιστούν μεταξύ τους, εντός του μυαλού μας, ως αιτιακή αλυσίδα. Η συσχέτιση αυτή, όταν γίνεται μετατρέπει την αρχική τυχαιότητα σε μια συνεκτική ιστορία, ακριβώς όπως σε ένα διήγημα ή σε μια ταινία, τα αρχικά ασύνδετα κομμάτια αποκτούν τη θέση και το νόημά τους κατά το τέλος.

Η συνείδηση δεν αποτελεί απλώς μια περίπτωση αντικατοπτρισμού του κόσμου και διαφέρει από έναν απλό καθρέφτη της πραγματικότητας, έστω και καθρέφτη ειδικού τύπου. Δεν αποτελεί ούτε καν ένα είδος προσωπικού ημερολογίου, γιατί αυτό θα παρέθετε τα συμβάντα απλώς με την χρονική σειρά τους. Η συνείδηση σχηματίζει μια ιστορία, η οποία εκτός της συστηματικής κατηγοριοποίησης των συμβάντων, περιέχει επιπρόσθετα και την αιτιακή αλληλουχία τους, του τι ακολούθησε τι, δηλαδή αυτό που ονομάζουμε και νιώθουμε ως «εξήγηση».

Η δομή ιστορίας που έχει η συνείδηση αποτελεί έτσι και μια θεμελιώδη ψυχική ανάγκη. Οι θεμελιώδεις ψυχικές ανάγκες είναι ταυτόχρονα και βιολογικές, καθώς υπάρχουν εκ προοιμίου ειδικά κέντρα τους στον εγκέφαλο (στο μεταιχμιακό σύστημα, το οποίο δημιουργεί τις συνδέσεις ανάμεσα σε συμβάντα και σε συναισθήματα). Τα κέντρα αυτά συγκρατούν λοιπόν μεταξύ τους ενωμένες τις αναμνήσεις μας, ως το παζλ της ιστορίας της ζωής μας, ώστε ουσιαστικά να αποτελούν το νευροβιολογικό υπόστρωμα μιας αυτοβιογραφίας μας.

Η ύπαρξη εντός μας κομματιών μνήμης που παραμένουν απομονωμένα και ασύνδετα, ως νησιά στο πέλαγος, συνεπάγεται και το φόβο μας για αυτά. Ο φόβος αυτός μας παρωθεί είτε να τα εντάξουμε στην ιστορία μας είτε να τα ξεχάσουμε («απωθήσουμε»). Αν συμβεί το δεύτερο, η έτσι ελλιπής αυτοβιογραφία μας θα τείνει να δημιουργήσει αυτό που αποκαλούμε νεύρωση, που είναι η επένδυση συμβάντων με ανάρμοστα ή υπερβολικά έντονα συναισθήματα, συνήθως φοβίες, μαζί και με τις ανάλογες στάσεις και πράξεις. Αν τα κομμάτια αυτά όχι μόνο αποκοπούν αλλά πάψουν και να αναγνωρίζονται ως δικά μας, τότε οι αναμνήσεις μας δεν διαθέτουν πλέον μια ένδειξη για το… ποιος τις βίωσε. Στην περίπτωση αυτή, μπορεί να μη μιλάμε πια για απλή νεύρωση, αλλά για αποσύνδεση, όπου η αναντιστοιχία μεταξύ πραγματικότητας και συναισθημάτων παίρνει τη μέγιστη δυνατή τιμή της: η πραγματικότητα παύει να ανήκει στον πάσχοντα! Αποσύνδεση και ψύχωση γειτονεύουν επικίνδυνα.

Πρέπει να τονιστεί ότι η απόκλιση μεταξύ γνώσης και πραγματικότητας είναι βεβαίως και κάτι που εμφανίζεται και φυσιολογικά, στην περίπτωση της ατελούς γνώσης. Η διαφορά όμως είναι ότι εδώ, τα κίνητρα του ατόμου εξακολουθούν να κατευθύνονται από την επιθυμία μάθησης, ενώ στις ψυχοπαθολογικές καταστάσεις, κατευθύνονται υποσυνείδητα από το τι το άτομο δεν αντέχει να διαχειριστεί ως μάθηση. Η μάθηση αιωρείται τότε ως μια παράξενη γνώση-άγνοια που συναισθηματικά προφυλάσσει, καθώς το άτομο με άρνηση της πραγματικότητας ουσιαστικά διαθέτει μια πολύ σημαντική γνώση: πού να μην κοιτάζει!

ΦΩΤΟ ΑΡΧΕΙΟΥ