Η ηθική ως κοινωνική επιδημία

Υπάρχει μια ευρέως αναγνωρισμένη ιδέα, ότι οι ηθικές συμπεριφορές εξαπλώνονται ή υποχωρούν μέσω ενός μεταδοτικού φαινομένου, σαν να πρόκειται για κοινωνική «μόλυνση». Έτσι, η ιστορία της ηθικής δεν κινείται προς ένα τέλος ουτοπικό ή δυστοπικό, αλλά ακολουθεί κυκλικές διακυμάνσεις ηθικότητας και ανηθικότητας, περιόδους κυριαρχίας της ενάρετης συλλογικότητας που τις διαδέχονται εποχές ιδιοτέλειας και αλληλοεξαπάτησης. 

Ο άνθρωπος, εκτός από –εν μέρει– ορθολογικό είναι και βαθιά μιμητικό ον. Η εσωτερίκευση του κόσμου είναι από μόνη της μια προσπάθεια μίμησης, η γνώση του κόσμου είναι και η πρωτόλεια ενσυναίσθηση. Μεταξύ όσων ο εγκέφαλός μας εσωτερικεύει και μετά επεξεργάζεται, περιλαμβάνονται κατεξοχήν και οι συμπεριφορές, οι στάσεις, η περιρρέουσα ατμόσφαιρα ή ακόμα και το ύφος των ανθρώπων γύρω μας. (Η δύναμη της μίμησης του ύφους είναι ίσως η πιο χαρακτηριστική˙ αρκεί κανείς να παρατήσει την έκφραση μαζί και με τον τρόπο που μιλά ένα πρόσωπο, ώστε να συμπεράνει, με μεγάλες πιθανότητες επιτυχίας του, ποιους διάσημους θαυμάζει και εσωτερικεύει). 

Γεγονός είναι ότι πολλές και πολλοί είναι που ενώ ζουν ανήθικα διατηρούν την ψευδαίσθηση ότι ζουν με ήθος, αλλά αυτό δεν αλλάζει την ανάλυση. Στην πράξη, πάντως, τα παραπάνω σημαίνουν ότι ακόμη και πριν το καλοσκεφτούμε, τείνουμε να αντιγράφουμε υποσυνείδητα αυτό που φαίνεται να επικρατεί, άρα «δουλεύει». Αν η απληστία αποδίδει, εξαπλώνεται, ενώ η λογική έρχεται να επιβεβαιώσει τη στάση μας εκ του αποτελέσματος. Αν η καλοσύνη ανταμείβεται, τότε διαδίδεται εκείνη, με τους ίδιους μηχανισμούς. Καθώς τα κίνητρα αλλάζουν πρόσημα, δημιουργούν μια κίνηση εκκρεμούς. 

Ας πάρουμε την αρχή του κύκλου. Σε μια κοινωνία όπου η πλειονότητα των ανθρώπων είναι έντιμοι, δίκαιοι και συνεργάσιμοι, υπάρχει διαθέσιμη «τροφή» προς εκμετάλλευση. Όταν όλοι «παίζουν τίμια», οι λίγοι που δεν το κάνουν μπορούν να αποκομίσουν σημαντικά οφέλη χωρίς να αντιμετωπίσουν σοβαρές συνέπειες. Έτσι, η ανήθικη συμπεριφορά γίνεται ιδιαίτερα επικερδής και επομένως και ελκυστική, ενώ καθώς οι άνθρωποι βλέπουν πως αποδίδει, όλο και περισσότεροι αρχίζουν να την μιμούνται μαι να την εκλογικεύουν.

Καθώς όμως η ανηθικότητα εξαπλώνεται, η εμπιστοσύνη καταρρέει. Οι συναλλαγές δυσκολεύουν, η συνεργασία δεν λειτουργεί ή δεν επιχειρείται ποτέ και το πολύτιμο, όσο και αναντικατάστατο κοινωνικό κεφάλαιο της εμπιστοσύνης, ως υπόστρωμα της ευημερίας, χάνεται. Κάποια στιγμή, θύλακες συνεργαζόμενων ομάδων στις οποίες μια εσωτερική ηθική καλλιεργεί την εμπιστοσύνη μεταξύ των μελών τους, αρχίζουν να προοδεύουν. Η δύναμή τους αυξάνεται προοδευτικά, ώστε μια μέρα, η εξουσία έρχεται στα χέρια μιας τέτοιας ομάδας η οποία τώρα μπορεί να επιδείξει –ή και να επιβάλλει μέσω αυστηρών νόμων και κυρώσεων– την ηθική της. Η ανήθικη συμπεριφορά αναδεικνύεται εκ νέου ως επικίνδυνη και ζημιογόνα, ώστε η εμπιστοσύνη επιστρέφει και αρχίζει να αποδίδει. Και κάποια στιγμή, το εκκρεμές θα αρχίσει πάλι να κινείται προς την εκ νέου αναχωρητική του κατεύθυνση.

Η ανθρώπινη κοινωνία δεν είναι κάποιος ιδανικός ορθολογικός σχηματισμός. Μοιάζει με μια θάλασσα από μέλι, όπου τα κύματα ταξιδεύουν αργά και απρόβλεπτα. Έτσι, συνεχίζουμε να αντιγράφουμε τη προηγούμενη «νικήτρια» συμπεριφορά ακόμη κι όταν το περιβάλλον έχει ήδη αλλάξει, ώστε η κοινωνία να υπερδιορθώνει και να ξεπερνά το σημείο ισορροπίας, πότε προς τη μία πλευρά και πότε προς την άλλη. Αυτή η καθυστέρηση είναι επίσης ένας λόγος που το εκκρεμές δεν σταματά ποτέ στη μέση, αλλά κινείται συνεχώς. Σε πειραματικά μοντέλα μάλιστα, όπως π.χ. αυτό του «διλήμματος του φυλακισμένου», τέτοιες ταλαντώσεις όντως έχουν παρατηρηθεί να εμφανίζονται αυτόματα.

Στο πλαίσιο του παραπάνω κύκλου, το περιεχόμενο της ελευθερίας γίνεται κάθε φορά και άλλο, γεγονός που διαμορφώνει και το κεντρικό περιεχόμενο της πολιτικής αντιπαράθεσης, κάτι που όμως συνήθως μένει συγκαλυμμένο πίσω από επικαθήμενα προτάγματα και ιδέες και σπάνια μόνο γίνεται καθαρά ορατό.