Είναι εφικτή η συζήτηση για τη συνείδηση χωρίς τη φιλοσοφία;

Ανήκει η συνείδηση στο φυσικό κόσμο; Η αλήθεια είναι ότι δεν έχει γίνει κατορθωτό μέχρι σήμερα να δοθεί ένας αντικειμενικός ορισμός της, παρότι, από την άλλη, τα εμπειρικά μας δεδομένα μάς κάνουν βέβαιους για την ύπαρξή της. Πολλοί λένε μάλιστα ότι η ισχυρότερη απόδειξη για την ύπαρξη της ανθρώπινης συνείδησης είναι μόνο το ότι όλοι οι άνθρωποι μιλούν για αυτήν αν και δεν μπορούν να την ορίσουν επακριβώς.

Ως βασικές παράμετροι περιγραφής της συνείδησης τείνουν να θεωρούνται η λογική, η αυτογνωσία και το υποκειμενικό βίωμα – σαν να λέμε ότι συνειδητοποιώ επειδή σκέφτομαι, επειδή αντιλαμβάνομαι τον εαυτό μου ή επειδή βιώνω. Ειδικότερα όμως, αν θελήσουμε να ξεφύγουμε από την ακροβασία των υποκειμενικών βιωμάτων και της αυτογνωσίας και θέσουμε τη λογική στο επίκεντρο της συνείδησης, ως μια αντικειμενική προσέγγιση, τότε η εξήγηση της συνείδησης ως αποτέλεσμα της ίδιας της λογικής θα καλείται να τεκμηριώσει τον ίδιο τον εαυτό της, ανήκοντας σε μια ομάδα προτάσεων που μπορούν οι ίδιες να ελέγχουν και την εγκυρότητά τους. Όμως αυτό έχει μαθηματικά αποδειχθεί ότι είναι αδύνατο.

Πράγματι, σύμφωνα με το αποκαλούμενο θεώρημα του Gödel, η αποδειξιμότητα ενός συλλογισμού δεν είναι ποτέ δυνατό να εμπεριέχεται στον ίδιο αυτό τον συλλογισμό. Αυτό αφήνει εκτός δυνατότητας απόδειξης τις αξιωματικές παραδοχές κάθε θεωρίας ανεξαιρέτως. Πιο μεταφορικά, το έπαθλο του παιχνιδιού της νόησης δεν μπορεί ποτέ να είναι η υπαγόρευση των κανόνων του από έναν παίκτη του, όσο και δεινό, γιατί αυτό θα είναι μια αλλαγή που θα καταργεί το παιχνίδι και θα εισάγει απλώς ένα άλλο, υποδεέστερο.

Κάθε συλλογισμός ανήκει σε κάποια μυαλά και όχι στον άμυαλο φυσικό κόσμο˙ έχει δηλαδή ιδιοκτήτη. Έτσι π.χ. η πρόταση ότι ένας συγκεκριμένος άνθρωπος είναι ψεύτης μπορεί να δεχτεί διάψευση ή επαλήθευση, αλλά η πρόταση ότι όλοι οι άνθρωποι είναι ψεύτες δεν μπορεί να επαληθευτεί αλλά ούτε και να διαψευστεί όταν διατυπώνεται από άνθρωπο! Είναι, όπως λέμε, μία πρόταση «παράδοξη». Ας σημειωθεί ότι το ίδιο θα ισχύει και όταν π.χ η πρόταση ότι όλοι οι υπολογιστές λένε ψέματα διατυπώνεται από έναν υπολογιστή.

Μία παρόμοια πρόταση είναι και η πρόταση «δεν έχω συνείδηση». Για να διατυπωθεί μία τέτοια πρόταση θα πρέπει να μπορεί κανείς να περιγράψει τι είναι η συνείδηση και μετά να αποφανθεί για το εάν την έχει ή όχι. Από τη στιγμή που η συνείδηση είναι ένα βίωμα τότε είναι αδύνατο το βίωμα αυτό να περιγραφεί εάν δεν έχει υπάρξει. Από τη στιγμή όμως που θα υπάρξει, τότε δεν μπορούμε παρά να δεχτούμε ότι το ανθρώπινο άτομο με βιώματα που το κάνουν να μιλά για τη συνείδηση, έχει συνείδηση ακόμη κι αν το αρνείται.

Όλα αυτά δεν διατυπώνονται για να… στραμπουλήξουμε το μυαλό μας, αλλά για να ειπωθεί κάτι πολύ απλό: Είναι αδύνατο να αποφαινόμαστε επιστημονικά περί της συνείδησης αν δεν δώσουμε έναν αυστηρά επιστημονικό ορισμό της. Αυτό σημαίνει όμως αναγκαστικά ότι ειδικά αυτή η συζήτηση είναι αδιάρρηκτα ενωμένη και με τη σκέψη περί των δομικών λίθων της σκέψης – με άλλα λόγια, με αυτό που κινείται πέραν της επιστήμης και γενικά ονομάζουμε φιλοσοφία. Είναι δηλαδή αδύνατο και το να μιλήσουμε για τη συνείδηση παραμένοντας μέσα σε αυστηρό επιστημονικό πλαίσιο χωρίς τη φιλοσοφία.