Το νευρολογικό υπόστρωμα της δημιουργικότητας

Η ανάμνηση τοποθετεί μια μάθηση στο πλαίσιο της ατομικής μας ύπαρξης, ως μέρος της αυτοβιογραφίας μας. Η αναφορά αυτή συλλαμβάνει ταυτόχρονα την προηγούμενη κατάσταση αυτογνωσίας και τη νεότερη, ώστε να μπορεί να ενσωματώνει τη μία στην άλλη. Αυτό μοιάζει με μια μετακίνηση, συγκεκριμένα μετακίνηση μιας ομάδας αισθήσεων πάνω στον άξονα του χρόνου. Το σύνολο αισθήσεων αυτό αποτελεί τη σύνθετη αισθητική εμπειρία που ονομάζεται βίωμα, καθώς συσχετίζεται με αυτό που ονομάζεται παρελθόν. Με μια δεύτερη μετακίνηση, που αφορά τη φανταστική θέαση του παρόντος ως μελλοντικού παρελθόντος, δημιουργείται αυτό που ονομάζεται μέλλον.

Αφότου οι μετακινήσεις αυτές έγιναν εφικτές εντός ενός μυαλού, έχοντας δηλαδή ένα νευροβιολογικό φυσικό υποστρωμα, μπορούν πλέον να δοκιμάζονται και σε άλλους άξονες, εκτός του χρονικού. Στη μετακίνηση εντός του μυαλού που αποτελεί το νευροβιολογικό υπόστρωμα της τέχνης, ένα πουλί, ένας βίσωνας ή ένα δέντρο γίνονται εικόνες που αποτυπώνονται π.χ. σε ένα πήλινο αγγείο πρωτόγονου πολιτισμού ή μια σειρά ήχων γίνεται μουσική.

Μια αντίστοιχη μετακίνηση αφορά και την εργαλειοποίηση, δηλαδή τη χρήση αντικειμένων με σκοπό διαφορετικό από αυτόν που απορρέει από την πρώτη αναγνώρισή τους μέσω των αισθήσεών μας. Μπορούμε να βγάλουμε μια πέτρα από το πλαίσιό της –τη γη– και να τη φανταστούμε να συνθλίβει ένα κλαδί. Να βγάλουμε τη φωτιά από τον κεραυνό ή το ηφαίστειο και να την προκαλέσουμε τρίβοντας ξύλα. Έτσι, η πέτρα γίνεται εργαλείο που υποκαθιστά τη γροθιά ή τη σύλληψη αντικειμένων από το χέρι. Η ιδιότητα του εργαλείου σημαίνει ότι το αντικείμενο διατηρεί την πρωταρχική του φύση, αλλά και μαζί και μια εργαλειακή, που εξαρτάται από την παρουσία του κατόχου του.

Η μετακίνηση, ο συνδυασμός, η αποδόμηση και ανασύσταση των βιωμάτων μας είναι αυτό που ουσιαστικά ονομάζουμε νόηση, με την διευκρίνιση ότι αυτή η πολυσύνθετη διαδικασία καθοδηγείται από ένα σκοπό, ο οποίος διαρκώς την κρίνει και την επαναφέρει αν ανιχνεύσει απόκλιση ως προς το αποτέλεσμά της. Έτσι, η νόηση μπορεί να θεωρηθεί ως η στοχευμένη μετακίνηση αναμνήσεων εντός ενός μυαλού.

Από τη στιγμή που εμφανίζεται ένα εργαλείο, η ανθρώπινη δημιουργικότητα απογειώνεται, τα εργαλεία μπορούν να δημιουργούν νέα εργαλεία, όλο και πιο περίπλοκα, καταρχήν στο πεδίο της φαντασίας και προοδευτικά στην πράξη. Οι επιτυχημένες από αυτές τις δοκιμές μετατρέπονται σε μόνιμες γνώσεις και απαρτιώνονται στον πολιτισμό.

Από εδώ, τη σκυτάλη μπορούν τώρα επίσης να λάβουν οι έννοιες, μετακινούμενες έξω από το μυαλό, ως γλώσσα, δηλαδή ως ομιλία και γραφή ακουστικών και οπτικών συμβόλων, αντίστοιχα και μαζί και τα συναισθήματα, ως γλώσσα του σώματος, κατεξοχήν ως εκφράσεις που σχηματίζονται από τις συσπάσεις των μυών του προσώπου μας με συγκεκριμένο τρόπο. Η συγκρότηση της γλώσσας είναι μία κατάσταση με πολλές εναλλακτικές, οι οποίες διαρκώς δοκιμάζουν συνδυασμούς εννοιών και έτσι παράγουν νέα γνώση. Η κίνηση της νόησης περιλαμβάνει τώρα και τις μετακινήσεις και λοιπούς χειρισμούς και επί των λέξεων και των εννοιών.

Έτσι, η ανθρώπινη παρέμβαση στον κόσμο περιλαμβάνει πραγματική κίνηση του σώματος, κίνηση των ενστίκτων μέσω των αλλαγών του DNA του είδους και κίνηση των βιωμάτων και των συμβόλων, ώστε υπό μία έννοια, στον εγκέφαλο όλες οι επιφαινόμενες ως ψυχικές λειτουργίες μοιάζουν να είναι μετακινήσεις σε αξονικά συστήματα διαστάσεων, όχι μόνου του χώρου, του χρόνου, αλλά και κάθε αντιληπτού αντικειμένου, που μπορεί να γίνει άξονας ενός άλλου. Τα συστήματα αυτά σχηματίζονται βεβαίως στο φυσικό έδαφος της τροποποίησης των νευρωνικών συνδέσεων εντός του εγκεφάλου.

Ιδίως το φαινόμενο, τώρα, του συνδυασμού εννοιών με καινοφανείς τρόπους –όπου ουσιαστικά η μια έννοια γίνεται ο άξονας μιας άλλης– ονομάζεται στη γενική του μορφή δημιουργικότητα. Με αυτές τις μεταφορές έτοιμες γνώσης, η δυνατότητα ατομικής μάθησης πολλαπλασιάζεται πολύ πέρα από την στερεότυπη γνώση που περιέχουν τα γονίδια του είδους.

Αντιληπτό είναι, λοιπόν, ότι κάθε απόπειρα καλουπώματος της ανθρώπινης δημιουργικότητας εντός συγκεκριμένων πλαισίων γκρεμίζει κόσμους πριν γεννηθούν και στη θέση τους χτίζει τεράστια νεκροταφεία μη πραγματωμένης δημιουργικότητας.