Αυτός που γνωρίζει πριν μάθει

Ένα σύνηθες λάθος της περιγραφής του ανθρώπινου μυαλού είναι να θεωρούμε πως η βαθιά γνώση πηγάζει μόνο από την λογική. Στην πραγματικότητα, η λογική είναι το νεότερο παιδί μιας μεγάλης αρχέγονης οικογένειας τρόπων συλλογής γνώσης, αλλά δεδομένου ότι ασχολείται με τις αόρατες σχέσεις των πραγμάτων και όχι με την άμεση εμπειρία τους, είναι… λογικό ανάμεσα στα άλλα «μέσα μας» να μας εντυπωσιάζει περισσότερο.

Αν μάλιστα η φιλοσοφία αναζητά τον ορισμό της ανθρώπινης σοφίας και τι περισσότερο αυτή κομίζει σε σχέση με τη λογική, τότε ίσως η σοφία να είναι ακριβώς αυτό: η αναγνώριση πως η μάθηση αρχίζει πριν από τη γέννηση, εξελίσσεται μέσω της μίμησης, βαθαίνει με την εμπειρία, βαθαίνει πιο ανεξίτηλα με τον σωματικό και ψυχικό πόνο και… κάπου-κάπου εμπλουτίζεται και με τη λογική.

Οι άνθρωποι δεν είμαστε απλώς σκεπτόμενοι· ούτε λίγο ούτε πολύ, είμαστε ενσάρκωση του φαινομένου της μάθησης. Μαθαίνουμε τον κόσμο μέσα από τα τις οδηγίες του DNA προς τα κύτταρά μας, τη μήτρα μας, τη μίμηση των άλλων, τις δοκιμασίες της ζωής μας (ιδίως τις πληγές μας) και τέλος, τη λογική μας. Έτσι, η γνώση δεν είναι μόνο κάτι που φυλάσσεται σε βιβλία ή νευρωνικά δίκτυα, αλλά είναι χαραγμένη σε κάθε επίπεδο της ύπαρξής μας. Το γονιδίωμα, η ενδομήτριες επιδράσεις, η μίμηση, η εμπειρία, το τραύμα και η λογική δεν είναι απλώς κάποια στάδια ανάπτυξης, από το ανώριμο προς το ωριμότερο, αλλά μάλλον παράλληλοι τρόποι μάθησης και αύξησης της γνώσης.

Η πρώτη μορφή της γνώσης είναι βιολογική. Η γενετική αποτελεί τη μνήμη του είδους — δισεκατομμύρια χρόνια προσαρμογής χαραγμένα στο σώμα πριν υπάρξει συνείδηση. Η καρδιά χτυπά και τα μάτια βλέπουν πριν ο νους μάθει το «γιατί». Η γενετική γνώση δεν διδάσκεται αλλά κληρονομείται, ως ένα αρχείο του εαυτού της μορφοποιημένο σε ζωντανή σάρκα.

Η μήτρα είναι η πρώτη… σχολική μας αίθουσα. Εκεί το έμβρυο μαθαίνει το ρυθμό, την ασφάλεια, τη σύνδεση, αλλά και το άγχος. Η καρδιά και η φωνή της μητέρας διδάσκουν την πρώτη αλήθεια της ύπαρξης, ότι το να ζεις σημαίνει να επηρεάζεσαι.

Η μίμηση είναι επίσης μια γνώση μέσω της απορρόφησης, μια γνώση κοινωνική, ένας τρόπος συμμετοχής και όχι διαχωρισμού. Μαθαίνουμε συμπεριφορά, συναισθήματα και πάνω από όλα γλώσσα, αντιγράφοντας τα άλλα άτομα. Η πιο ανεπτυγμένη μορφή μίμησης είναι βέβαια η πρόσληψη έτοιμης γνώσης με τη μορφή αυτού μας μεταφέρουν, της λεκτικής πληροφορίας.

Η εμπειρία είναι η γνώση μέσω της επαφής με τον κόσμο. Δεν αντιγράφει, ούτε απορροφά, αλλά σμιλεύει και πλάθει. Μαθαίνουμε πράττοντας, μέσα από την τριβή των αισθητηρίων μας με τα πράγματα, συμπεριλαμβανομένης και της σύγκρουσης των προθέσεών μας και της πραγματικότητας.

Το τραύμα είναι μια ιδιαίτερη μορφή εμπειρίας που λειτουργεί πιο ανεξίτηλα. Κατά το τραύμα, η εμπειρία είναι ρηξικέλευθη, συναντώντας μας εντελώς απροετοίμαστους για αυτήν. Η διάλυση αυτή της συνέχειας της εμπειρίας χαράζεται βαθύτερα, ώστε και αναθεωρείται δυσκολότερα.

Τότε μόνο έρχεται και η λογική, που είναι η προσπάθεια του εγκεφάλου να αντλήσει γνώση μέσα από τη συσχέτιση όλων των άλλων εμπειριών μας στον κόσμο, μια γνώση που θα έμενε αόρατη χωρίς αυτή. Το είπαμε ότι είναι κάτι το εντυπωσιακό, έτσι δεν είναι;