Η βυζαντινή μουσική ως ένας πιστός «χάρτης» των ανθρωπίνων

Όλοι οι σύγχρονοι άνθρωποι έχουμε συνηθίσει να συγκινούμαστε με τον σύγχρονο τρόπο μουσικής, που αποκαλείται και δυτικός, καθώς το αυτί και η «καρδιά» μας δημιουργούν ανεξίτηλες μεταξύ τους συνδέσεις από την πρώτη μέρα ζωής μας. Από την άλλη, τα ακούσματα που περιγράφονται ως «βυζαντινή μουσική» έχουν μεν οργανική σύνδεση με την ορθόδοξη λειτουργία, συχνά «ξενίζουν», αλλά διαθέτουν και μια θεμελιώδη ιδιότητα που αξίζει να αναλυθεί.

Η μουσική δεν αποτελεί κάποιο είδος αυθαιρεσίας. Ο ρυθμός και το στοιχείο της μελωδίας μάς προκαλούν οικεία συναισθήματα αλλά και περιέργεια για το καινούριο, ταυτόχρονα, με το οικείο και το καινούριο να επαναπροσδιορίζονται διαρκώς. Με άλλα λόγια, η μουσική μιμείται τη νόηση –αν όχι το ίδιο το βίωμα της ζωής– και γίνεται ένας έγκυρος –όσο και μυστηριώδης– χάρτης του αντιληπτού.

Αν φανταστούμε αυτόν τον κόσμο ως ένα μεγάλο χωράφι και τις νοήμονες οντότητες που ζουν επάνω του ως αμάξια με μεγάλες ρόδες, οι χαρακιές από τις ρόδες αυτές, όπως τα αμάξια κινούνται, αντιπροσωπεύουν τόσο την παρούσα μνήμη που η νόηση αποκόμισε για τον κόσμο, όσο και την πορεία συλλογής της. Κοιτάζοντας το χωράφι από ψηλά θα βλέπαμε χαραγμένη τη μνήμη της γνώσης, ακόμη και αν τα αμάξια δεν υπάρχουν πια ή αν τώρα βρίσκονται αλλού, ως ένα χάρτη. Τέτοιες πορείες διαγράφουν, λοιπόν, και οι μουσικές του κάθε πολιτισμού – ως μορφές κώδικα του υπαρκτού.

Αν όμως, έτσι, η μουσική γενικά αντιπροσωπεύει και αυτή μια μορφή αναπαράστασης της ζωής των ανθρώπων, η δωδεκατονική σύγχρονη μουσική χαρτογραφεί τον κόσμο προτεμαχίζοντάς τον σε συγκεκριμένα καλούπια: τις σταθερές, γνώριμες σε όλους μας νότες, ντο, ρε, μι κλπ. (και τις μισές υποδιαιρέσεις αυτών. Το καλούπωμα αυτό γίνεται ώστε ο χάρτης να μας μεταφέρει ίδια ακουστική αίσθηση ανά 12 ίσες αποστάσεις (ημιτόνια), καθώς ανεβάζουμε τη συχνότητα του ήχου πιο ψηλά – περίπου σαν αντίλαλος.

Τι γίνεται όμως με τα μέρη του μουσικού – άρα και του αντιληπτού– κόσμου που πέφτουν ανάμεσα στα προϋπάρχοντα καλούπια μας; Αυτά μπορούν είτε να «συμπιεστούν» –ώστε αδρά να ταξινομηθούν σε κάποιο από αυτά– είτε, σε μια πιο αναλογική και πιο πιστή μορφή, να αντιπροσωπευτούν πιο πιστά. Αυτή την ικανότητα την έχει καταρχάς η ανθρώπινη φωνή, η οποία μπορεί να κινηθεί σε όλους τους ενδιάμεσους τόνους, όπως το κάνουν και κάποια από τα τονικά όργανα (π.χ. βιολί, κλαρίνο), σε αντίθεση π.χ. με το πιάνο ή το ακορντεόν. Ακριβώς η ελευθερία της ανθρώπινης φωνής να μην καλουπώνεται είναι μάλιστα αυτό που γεννά σε σημαντικό βαθμό τα φάλτσα και τα «στοναρίσματα», τα οποία… μισούν οι ακροατές και τρομοκρατουν τους τραγουδιστές. «Δεν πειράζει, απλώς το είπατε… βυζαντινά» μας έλεγε χαριτολογώντας η δάσκαλα μου στο ωδείο, σε κάθε φάλτσο μας.

Πράγματι, η βυζαντινή μουσική (και σε σημαντικό βαθμό και η ελληνική δημοτική μουσική, αμφότερες με αρχαίες ρίζες) επιτρέπει την κίνηση της μελωδίας σε εξαπλάσιο αριθμό υποδιαιρέσεων του εύρους συχνοτήτων του ακουστού ήχου από τον άνθρωπο, με χαρακτήρα προγραμματικό και οργανωμένο! Φτάνει έτσι σε ένα βάθος ανάλυσης όπου κάποια ακόμη μικρότερα βήματα πρακτικά δεν μπορούν να γίνουν αντιληπτά. Μια τόσο αναλυτική κίνηση απλώς δεν επιτρέπεται από τη δωδεκατονική μουσική. Αν η μουσική λοιπόν μετρά κάτι από την – κοσμική – πραγματικότητα, τότε ο βυζαντινός τρόπος ασκεί πολύ λιγότερη συμπύκνωση κατά τη μεταφορά της πραγματικότητας προς τη –μουσική– νόηση, σε σύγκριση με τον δωδεκατονικό τρόπο. Αναμενόμενο έτσι, το ότι η πρώτη μορφή τραγουδιού των ανθρώπων ήταν ο ψαλμός, ακριβώς όπως η πρώτη μορφή γνώσης ήταν η θεολογική και η πρώτη μορφή ποίησης η προσευχή.

Καθώς οι ρόδες της μουσικής χαράζουν ποικιλοτρόπως τον κόσμο του χωραφιού μας με διαδρομές που δεν μπορούν να ταξινομηθούν στο πλαίσιο των ήδη γνωστών σχημάτων, οι βυζαντινές πορείες απεικονίζουν την ψυχή μας, αντικατοπτρίζοντάς την χωρίς να την εκβιάζουν. Με την ελάχιστη αυτή παρέμβαση, δεν μεταλλάσσεται η εμπειρία του κόσμου, ούτε αναπαρίσταται απλώς, αλλά επαναβιώνεται. Ένας ψαλμός ή ένα μοιρολόι δεν δημιουργούν κάποιο νέο –δικό μας και τακτοποιημένο– κόσμο, αλλά μας ανοίγουν μια άλλη πόρτα εισόδου σε τούτον εδώ τον κόσμο που μας έλαχε.

ΦΩΤΟ ΑΡΧΕΙΟΥ