Των φρονίμων τα παιδιά… είναι παρορμητικά!

Αν αυτές οι βασικές «δίψες» υπηρετούνται, ο οργανισμός αναπαράγεται και επιβιώνει. Μεταφράζοντας φιλοσοφικά αυτό το γεγονός θα μπορούσαμε να πούμε ότι η ζωή βασικά δεν χρειάζεται να είναι χαρούμενη για να διαιωνιστεί, αλλά απλώς αρκεί να είναι υποφερτή. Δεν είναι έτσι όμως μια ακατανόητη πολυτέλεια  η εμφάνιση των ηδονών ως αποτέλεσμα της απλής βιολογικής εξέλιξης; 

Για να απαντηθεί το ερώτημα θα πρέπει να βγούμε από το στενό περιβάλλον των μοτίβων σκέψης μας του 2000 μ.Χ. και να πάμε στην εποχή όπου για εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια αναπτυσσόταν το σύγχρονο ανθρώπινο είδος. Θεωρητικά, σε ένα περιβάλλον όπου οι βασικοί πόροι είναι άφθονοι και προβλέψιμοι, όπως ένα ποτάμι που παρέχει συνεχή πρόσβαση στο νερό, τα βιολογικά συστήματα που παροτρύνουν προς ανακούφιση είναι πράγματι επαρκή. Η δίψα προκύπτει, ο οργανισμός πίνει, η ισορροπία αποκαθίσταται. Αν οι μόνες προκλήσεις επιβίωσης ήταν τόσο αξιόπιστες όσο το ζήτημα της εύρεσης νερού στις παραποτάμιες πεδιάδες, ένας οργανισμός βασισμένος αποκλειστικά στην ανακούφιση θα τα κατάφερνε αρκετά καλά.

Ωστόσο, δεν έχουν όλες οι ανάγκες την ίδια προβλεψιμότητα στον πλανήτη μας. Η τροφή, ειδικά η πλούσια σε θερμίδες και πρωτεΐνη, δεν είναι πάντα διαθέσιμη. Τα φρούτα ωριμάζουν εποχιακά, τα θηράματα μετακινούνται. Αν περιμέναμε η δράση να κινητοποιηθεί από την πείνα, πολύ συχνά θα αρχίζαμε να αναζητούμε τροφή αρκετά αργά, όταν τα αποθέματα ενέργειας θα είχαν ήδη σχεδόν εξαντληθεί. Παρομοίως, ούτε οι σεξουαλικοί σύντροφοι ήταν διαρκώς διαθέσιμοι. Οι ευκαιρίες αναπαραγωγής εμφανίζονταν αραιά, και αν οι συνευρέσεις προς αναπαραγωγή γίνονταν μόνο υπό συνθήκες μεγάλης σεξουαλικής πείνας, πολλές ευκαιρίες αναπαραγωγής θα χάνονταν.

Για τέτοιους βιολογικούς πόρους, η αποκλειστική εξάρτηση απλώς από το μηχανισμό της ανακούφισης είναι βραδεία ή και ανεπαρκής. Η εξέλιξη, λοιπόν, χρειαζόταν έναν δεύτερο μηχανισμό κινητοποίησης: αυτός είναι οι παρορμήσεις, οι οποίες ενθαρρύνουν μια επιδίωξη πριν πεινάσουμε για το στόχο της, δηλαδή πριν η κατάσταση γίνει επώδυνη και κρίσιμη. Ακόμη και η περιέργεια, η ευχαρίστηση του καινούργιου, εντάσσεται σε αυτό το πλαίσιο· ωθεί στην εξερεύνηση εκ των προτέρων, έτσι ώστε όταν επέλθει μια απορία να υπάρχουν ήδη και νοητικοί δρόμοι που οδηγούν προς την επίλυσή της.

Έτσι, τα λίπη τα γλυκά και τα αλμυρά, όλα αυτά που σήμερα σε έναν κόσμο αφθονίας μάς αρρωσταίνουν –καμιά φορά και η περιέργεια– μάς είναι απολαυστικα όχι μόνο επειδή τερματίζουν την πείνα, αλλά επειδή οδηγούμαστε έτσι στη λήψη τροφής ακόμη και όταν δεν υπάρχει άμεση ανάγκη, εξασφαλίζοντας αποθήκευση ενέργειας σε μορφή λίπους. 

Υπό αυτή τη θεώρηση, η ηδονή είναι ουσιαστικά… φρονιμάδα, καθώς κατευθύνει την επιθυμία προς δράσεις που εξασφαλίζουν την επιβίωση και την αναπαραγωγή πριν οι καταστάσεις γίνουν επείγουσες και οι ελλείψεις γίνουν κρίσεις. 

Εδώ βρίσκεται το παράδοξο: η ηδονή μας φαίνεται ως κάτι πέρα από την αναγκαιότητα, όμως η εξελικτική της λειτουργία είναι να αποτρέπει την αναγκαιότητα από το να γίνει οξεία. Είναι, με άλλα λόγια, μια στρατηγική επένδυσης στο μέλλον. Χωρίς αυτήν, οι οργανισμοί θα ζούσαν σε έναν αδιάκοπο κύκλο επειγουσών ανακουφίσεων, αντιδρώντας μόνο όταν βρίσκονταν στο χείλος της κατάρρευσης. Αυτό που σήμερα κρίνεται ως  παράδοση του ανθρώπου στην απόλαυση και στην κατάχρηση δεν αποτελεί βιολογικό λάθος ούτε μια απλή διακόσμηση της ζωής. 

Ο μηχανισμός αυτός ισχυροποιήθηκε ώστε να ξεπερνά το μηχανισμό της ανακούφισης. Ένα από τα πρώτα πειράματα που έγιναν σε ποντίκια, κατά τη δεκαετία του 1960 ήταν η τοποθέτηση ενός ασύρματου ηλεκτροδίου κοντά στο κέντρο ηδονής του εγκεφάλου τους, που παρείχε ηλεκτρικούς ερεθισμός με το πάτημα ενός μοχλού μέσα στο κλουβί από τα ίδια τα ποντίκια. Το γεγονός αυτό έκανε τα ποντίκια να πατάνε το κουμπί ακόμη και 20.000 φορές μέσα στην ίδια μέρα προκειμένου να αποκομίσουν με το μηχανικό αυτό τρόπο… τσάμπα ηδονή. Αν μάλιστα είχαν να διαλέξουν μεταξύ μιας λιχουδιάς και του μοχλού, διάλεγαν το μοχλό. Όταν, ακολούθως, το ηλεκτρόδιο τοποθετήθηκε ακριβώς στη μισή απόσταση μεταξύ του κέντρου ηδονής και του κέντρου πόνου του εγκεφάλου τους, η χρήση του κουμπιού μειώθηκε σημαντικά όπως και αυξήθηκε ο χρόνος κατά τον οποίο τα ποντίκια έμοιαζαν να το σκέφτονται ως προς το να αυτοπροκαλέσουν το συγκεκριμένο μείγμα έκστασης και πόνου ταυτόχρονα. Τελικά όμως πάντα το ξαναπατούσαν…  Μα και οτιδήποτε αξίζει στη ζωή του ανθρώπου φαίνεται πως παράγεται κάπου στο μέσο της απόστασης μεταξύ έρωτα και θανάτου!