Ο μύθος της τερατόμορφης παιδοκτόνου

Στην ιστορία της ανθρωπότητας, βρίσκουμε πολλές γυναικείες φιγούρες που μετατρέπονται από ισχυρές προσωπικότητες σε τρομακτικά τέρατα. Η γυναίκα, στο Μύθο, αναδύεται έτσι με τη μορφή όχι ενός, αλλά δύο αρχετύπων: του αυτονόητου και αποδεκτού, της φροντιστικής μάνας και του αποτρόπαιου, του παιδοκτόνου τέρατος.

Μερικά παραδείγματα είναι η Λίλιθ, στην εβραϊκή μυθολογία, που αρνήθηκε να υποταχθεί στον Αδάμ, απέδρασε από την Εδέμ και ακολούθως αρρώσταινε τα νεογέννητα, τους ξελόγιαζε άντρες και γεννούσε δαιμονικούς απογόνους, η Μέδουσα, ιέρεια της Αθηνάς που εκτός του ότι βιάστηκε από τον Ποσειδώνα, τιμωρήθηκε από την Αθηνά με τη μεταμόρφωσή της σε αποτρόπαιο τέρας που πέτρωνε όσους την αντίκρυζαν και η Λάμια, που από πανέμορφη βασίλισσα της Λιβύης και ερωμένη του Δία, μετατράπηκε σε φρικιαστικό ον που τρώει παιδιά, ως συνέπεια της οργής της Ήρας για την πράξη της. Η Coatlicue, η μητέρα-θεά των Αζτέκων, απεικονίζεται με κεφάλια φιδιού και νύχια, μια υπενθύμιση ότι η γυναικεία δύναμη μπορεί να είναι τρομακτική όσο και γεννητική. Στη σύγχρονη λογοτεχνία και κινηματογράφο, το θέμα της «επικίνδυνης γυναίκας» επιμένει ως femme fatale, που χειραγωγεί τους άντρες με την εξυπνάδα και την ομορφιά της, οδηγώντας τους στην καταστροφή.

Τι ανάλογα όμως έχουμε από τον Μύθο για τους άντρες παιδοκτόνους; Ο Κρόνος τρώει τα παιδιά του κατειλημμένος από την παράνοια του τυράννου, ο Ηρώδης σκοτώνει τα βρέφη στο πλαίσιο ενός απάνθρωπου πολιτικού αγώνα, ο Αγαμέμνων πραγματοποιεί μια τραγική αναγκαιότητα για την πατρίδα του, η δε εκδίκηση της Κλυταιμνήστρας για τον φόνο της κόρης τους δαιμονοποιεί εκείνη. Ο Αβραάμ αποδεικνύει την πίστη του προς τον Θεό της Παλαιάς Διαθήκης θυσιάζοντας παραλίγο τον Ισαάκ˙ παρόμοιες προσφορές επίσης απαιτεί και ο Μολώχ. Κανένας τους όμως δεν είναι ακατανόητο «τέρας».

Υπάρχει λοιπόν εδώ ένα συγκεκριμένο μοτίβο: οι παιδοκτονίες που διαπράττονται από άντρες έχουν ιδεολογικά κίνητρα, όπως την πολιτική, την πατρίδα ή το θεϊκό θέλημα, ενώ  αυτές που διαπράττονται από γυναίκες έχουν ψυχοπαθολογικά κίνητρα, όπως την εκδίκηση, τη ζήλεια, το πένθος.

Η διαχρονικότητα, όσο και η παγκοσμιότητα του συγκεκριμένου μυθικού προτύπου το μεταφέρει εντός του ορισμού του αρχετύπου: η γυναίκα γεννιέται με το «μητρικό ένστικτο», αλλά αν αυτό παρακαμφθεί, με τον όποιο τρόπο, ενεργοποιείται ένα δεύτερο «ένστικτο», αυτό της αποτρόπαιας παιδοκτονίας, μα και της μισανδρίας.

Το ερώτημα που ανακύπτει είναι τι μπορεί να σκιαγραφείται μέσα από τη διαφορά μεταξύ του Μύθου και του βιολογικά αναμενόμενου αρχετύπου. Είναι προφανές ότι το αρχέτυπο του παιδοκτόνου τέρατος δεν αποτελεί κατά κανένα τρόπο μια νόρμα ή ένα ιδανικό βγαλμένο από τη ζωή, όπως το αρχέτυπο της μητρότητας. Ο Μύθος, τουλάχιστον στο επίπεδο της αυτοκατανόησής του, μοιάζει να είναι μια κατασκευή, ώστε να εξυπηρετεί κάποιο σκοπό και όχι μια αυθόρμητη ποιητική εξιδανίκευση.

Ένα δεύτερο επιχείρημα προς την αμφισβήτηση του Μύθου είναι ότι η μετατροπή του πένθους σε σαδισμό, παρά σε συμπόνοια, είναι μια τάση που αν ανήκει ειδικότερα σε κάποιο φύλο, τότε με βάση τις ιστορικές ενδείξεις είναι ανδρική παρά γυναικεία. Η τάση αυτή έχει βαθιές ρίζες στα ένστικτα κοινωνικής ιεραρχίας των αρσενικών των κοινωνικών ειδών˙ στα είδη με εσωτερικό ψυχισμό τείνει να αποτελεί αντίδραση ανάκτησης της κοινωνικής θέσης μετά την απώλειά της και, αν αυτό δεν επιτευχθεί, την ανάκτηση έστω της ψυχικής ασφάλειας, στο συμβολικό επίπεδο.

Επομένως, υπάρχουν δύο λόγοι για τους οποίους η ερμηνεία του μύθου μπορεί να είναι μια ανδρική παρείσφρηση. Αν κρατήσουμε όμως μόνο τα κρίσιμα στοιχεία του, το ηθικό δίδαγμα ενός τέτοιου μύθου είναι ότι «η άρνηση της γυναίκας να επιτελέσει τον παραδοσιακό κοινωνικό ρόλο της σκοτώνει με ποικίλους τρόπους τα παιδιά και τις οικογένειες, ενώ καταδικάζει και τις ίδιες στην αρρώστια». Το κοινό σημείο ανάμεσα στις «αποτρόπαιες γυναίκες» είναι η κοινωνική ανυπακοή τους και πολύ πιο συγκεκριμένα, η σεξουαλική ελευθερία ή/και η άρνηση της μητρότητας. Ο απογυμνωμένος πυρήνας της αποκαλούμενης «αιώνιας πάλης των δυο φύλων» μοιάζει να είναι ακριβώς η απόδοση στη γυναίκα από την κοινωνία του δικαιώματος να μην αναλάβει το βιολογικό της ρόλο –της μητέρας– και να μην κάνει παιδιά…

ΦΩΤΟ ΑΡΧΕΧΙΟΥ