Μερικές –νευρολογικές– σκέψεις για την οδήγηση

Η οδήγηση είναι μια πολύπλοκη δραστηριότητα που απαιτεί τη συνεργασία πολλών νευρολογικών υποσυστημάτων. Η συνεργασία αυτή είναι μία διαδοχική αλυσίδα παραγωγής και όχι παράλληλη.  Αυτό σημαίνει ότι αρκεί η ανεπάρκεια ενός υποσυστήματος για να καταρρεύσει το συνολικό έργο της οδήγησης.

Τα διάφορα μέρη του εγκεφάλου επεξεργάζονται τις πληροφορίες των αισθήσεων, σταθμίζουν τις εναλλακτικές δράσεις, επιλέγουν μία από αυτές, εκπονούν σχέδιο εφαρμογής και ελέγχουν αν το σχέδιο πάει καλά.

Η όραση είναι η βασική πηγή πληροφοριών κατά την οδήγηση. Το αντιληπτικό πεδίο του φωτός είναι ασύγκριτα πλουσιότερο από οποιασδήποτε άλλης αίσθησης, παρέχοντας πληροφορίες για το δρόμο, για εμπόδια, για τα φανάρια και για σήματα. Στην οδήγηση συμβάλλει επικουρικά μόνο η ακοή, επιτρέποντας την ακρόαση της μηχανής, μιας σειρήνας, μιας κόρνας ή μιας οδηγίας του συνοδηγού. Τέλος, η ιδιοαισθητικότητα (ή «βαθιά αισθητικότητα») βοηθά στην αίσθηση των κλίσεων του οχήματος, των δυνάμεων που ασκούνται στο τιμόνι και στον έλεγχο της πίεσης στα πεντάλ.

Ανώτερα εκτελεστικά κέντρα σταθμίζουν τις προτεραιότητες και τους άμεσους κινδύνους, καθορίζοντας πότε να επιταχύνουμε, να στρίψουμε ή να φρενάρουμε, επιτελώντας αυτό που γενικά ονομάζουμε κρίση.

Από τη στιγμή που θα ληφθεί η απόφαση, ο εγκέφαλος ελέγχει την κίνηση συγκεκριμένων και όχι άλλων μυών των χεριών και των ποδιών ώστε η απόφαση να εφαρμοστεί. Η ομαλότητα και η διαδοχή των κινήσεων παίζει κρίσιμο ρόλο και ανατίθεται σε ένα μέρος του εγκεφάλου που λειτουργεί χωρίς να γίνεται συνειδητό και ονομάζεται παρεγκεφαλίδα.

Όλα αυτά προαπαιτούν την ικανότητα διατήρησης της συγκέντρωσης στο δρόμο και την αποφυγή περισπασμών της προσοχής.

Επίσης, στην οδήγηση με συγκεκριμένο προορισμό, η ικανότητα του εγκεφάλου να δημιουργεί εσωτερικούς χάρτες της περιοχής και να προσανατολίζεται με βάση αυτούς αποκτά εξίσου καίρια σημασία, ιδίως όταν οδηγούμε σε μια διαδρομή για πρώτη μας φορά.

Τέλος, μια σημαντική παράμετρος σε όλα τα παραπάνω είναι η ταχύτητα των εγκεφαλικών επεξεργασιών και εφαρμογών. Όλα μπορεί να γίνονται σωστά, αλλά η ταχύτητα του αποτελέσματος να μην εγγυάται την επαρκή ικανότητα οδήγησης. Η ταχύτητα των αντανακλαστικών διαφοροποιείται από άνθρωπο σε ανθρώπων έμφυτα, αλλά είναι και αυτή που συνήθως φθείρεται κατά την τέταρτη ηλικία, ακόμη και αν όλα τα άλλα λειτουργούν καλά ή ακόμη και καλύτερα από τη νιότη.

Οποιαδήποτε διαταραχή σε όλα αυτά (π.χ. κόπωση, αϋπνία, αλκοόλ, κάνναβη, εγκεφαλική πάθηση) θα μειώσει σημαντικά την ικανότητα οδήγησης και θα αυξήσει τον κίνδυνο ατυχήματος. Όταν η διαταραχή είναι ήπια, ένα ατύχημα καθορίζεται από τη στατιστική. Όταν η ανεπάρκεια είναι σοβαρή, το ατύχημα είναι σίγουρο. Για τις συγκρούσεις συχνά χρειάζονται δύο, οπότε όσο αυξάνουν οι παράγοντες οδηγικής ανεπάρκειας σε συγκεκριμένο τόπο και χρόνο, τόσο αυξάνεται και η πιθανότητες πρόκλησης ατυχημάτων ακόμη και με μικρότερης σημασίας ανεπάρκειες. Για παράδειγμα αν τη νύχτα ή τις αργίες η αναλογία πιωμένων και νηφάλιων οδηγών αλλάζει σημαντικά,  ο κίνδυνος τροχαίων είναι πολύ μεγαλύτερος από ό, τι σε άλλες χρονικές στιγμές.

Σε κάθε περίπτωση, η πιθανότητα να προκαλέσει σοβαρό τροχαίο ένας 18-χρονος λόγω της απειρίας του παρά τα επιτυχή τεστ, ένας 38-χρονος λόγω περισπαμών από το κινητό του παρά τα επιτυχή τεστ ή ένας 88-χρόνος λόγω βραδύτητας ή μιας οξείας νοητικής η σωματικής δυσλειτουργίας παρά τα επιτυχή τεστ, είναι υπαρκτή και μπορεί να έχει για όλες τις ηλικίες, ως πρόσθετη εξήγηση, τη βιασύνη, την αντικοινωνικότητα και την ανευθυνότητα. Η  ηλικία δεν αποτελεί κατά κανένα τρόπο μοναδικό κριτήριο για την οδηγική ικανότητα (ενώ επίσης ακόμη και η σαφής οδηγική ικανότητα δεν αποτελεί κατά κανένα τρόπο κριτήριο αποκλεισμού της πρόκλησης σοβαρού τροχαίου ατυχήματος). Μια ματιά στις στατιστικές αρκεί για να μας πείσει. Ως νευρολόγος, όμως, θα επιθυμούσα οπωσδήποτε τόσο την αυστηροποίηση όσο και την σαφή τυποποίηση της διαδικασίας ιατρικού ελέγχου των οδηγών με τρόπο κλιμακούμενο ανάλογα με την ηλικία τους.

ΒΟΧ

Μια αρχική διαλογή ως προς την ικανότητα στις περισσότερες από τις νευρολογικές λειτουργίες που υποστηρίζουν την οδήγηση είναι οι δοκιμασίες τύπου «Προχώρα-Σταμάτα» (Go–no Go), που μπορεί σχετικά εύκολα να διενεργηθούν και στο σπίτι. Ο εξεταστής π.χ. δείχνει στον εξεταζόμενο διαδοχικά 20 χαρτιά από μια ανακατεμένη τράπουλα, με απολύτως σταθερό ρυθμό 1 το δευτερόλεπτο, με την οδηγία ο εξεταζόμενος να χτυπά το χέρι του στο τραπέζι όταν το χαρτί είναι κόκκινο και να μην κάνει τίποτα όταν το χαρτί είναι μαύρο. Ανάλογα με τη σωστή ή τη λανθασμένη απόκριση, ο εξεταστής τοποθετεί τα χαρτιά σε ξεχωριστές ντάνες. Πάνω από 5 λάθη στα 20 χαρτιά σηματοδοτούν την ανάγκη ειδικότερου νευρολογικού ελέγχου.

ΦΩΤΟ@driver.gr