Το πλοίο του Θησέα και ο κύριος Σποκ

Το παράδοξο διατυπώνει ένα απλό ερώτημα: αν στο ξύλινο πλοίο που φυλάνε οι Αθηναίοι ως μνημείο αντικαθιστούν κάθε σανίδα που σαπίζει με μια καινούρια, όταν θα έχουν αντικαταστήσει και την τελευταία θα πρόκειται για το ίδιο πλοίο – στην πραγματικότητα και ασχέτως του τι νομίζουμε οι παρατηρητές του; Αν όχι, πότε άλλαξε η ταυτότητά του, ήδη από την πρώτη αντικατάσταση, στις μισές, στην τελευταία;...

Όταν το ίδιο ερώτημα μεταφερθεί στον άνθρωπο, η πρόκληση γίνεται θεαματικά πιο σύνθετη, διότι το ανθρώπινο σώμα υπόκειται σε ακατάπαυστη ανανέωση των περισσότερων κυττάρων του. Είμαι για παράδειγμα το ίδιο άτομο που ήμουν πριν από δέκα χρόνια και αν ναι, τι είναι αυτό που όντως παρέμεινε αναλλοίωτο αν όχι τα ίδια μου τα κύτταρα; Τουλάχιστον στο ανθρώπινο άτομο, η ταυτότητα φαίνεται να μην βασίζεται τόσο στην ύλη, όσο σε έννοιες όπως η συνείδηση, η μνήμη ή η ψυχή.

Ακόμη και στην περίπτωση του DNA, που ίσως βιαστεί να δώσει ως απάντηση ένας ενθουσιώδης βιολόγος, αυτό που παραμένει ίδιο δεν είναι τα μόρια, αλλά μια ιδιότητά τους και μάλιστα σχετική, που είναι η σειρά της διαδοχής τους.

Η εξαίρεση της ύλης, άρα και του σώματός μας, από την ουσία της ταυτότητάς μας, γεννά μια επόμενη γενιά ερωτημάτων, ιδίως στη σημερινή εποχή, στην οποία καλπάζει η τεχνολογία και μαζί και η φαντασία μας.  Αν κάθε ατομική συνείδηση, ως ιδιότητα που αναδύεται από τις σχέσεις της ύλης, μπορούσε να ψηφιοποιηθεί και να μεταφερθεί σε κάποιο… σκληρό δίσκο, θα είχε αυτό το αντίγραφό μας και συνείδηση; Αν ναι, θα ήταν το ίδιο πρόσωπο  με εμάς ή ένας ψηφιακός «αντιποιητής» μας; Για όσο υπήρχαμε ταυτόχρονα και οι δύο, θα είχαμε διαφορετική συνείδηση και αν ναι, ποιος θα ήταν ο «κληρονόμος» της γνήσιας αρχικής;

Το επόμενο βήμα σε αυτό το φιλοσοφικό ξεβόλεμα είναι το λεγόμενο «Πρόβλημα του Τηλεμεταφορέα» – σαν αυτόν της σειράς «Σταρ Τρεκ». Αν φανταστούμε μια τηλεμεταφορά που «αντιγράφει» το σώμα στη νέα θέση του και το αφανίζει από την αρχική, κατά τη διαδικασία αυτή, οι αρχικοί εαυτοί πιθανότατα δολοφονούνται με φριχτό τρόπο (με serial killer τον… Mr. Spock) ή έστω… αυτοκτονούν. Αν μάλιστα το καλοσκεφτούμε, ακόμη και χωρίς καν την τεχνολογία της επιστημονικής φαντασίας, κάθε βράδυ η ατομική συνείδησή μας αφανίζεται στα βάθη του μαξιλαριού μας και κάθε επόμενο πρωί, όταν «ξυπνάμε», μπορεί και να μην είμαστε ο ίδιος «εαυτός», αλλά ένας διάδοχός του, στον οποίο μεταφέρθηκε η βραδυνή μνήμη, όπου ο διάδοχος έχει πλέον την συνείδηση του παρόντος, ενώ ο χτεσινός κοιμάται ακόμη – για πάντα!

Η παραπάνω ιδέα είναι κάπως ανατρεπτική, αλλά θα μπορούσε να είναι και απελευθερωτική, καθώς η όποια ταυτότητά μας γίνεται κάτι το μη δεσμευτικό –πολύ περισσότερο όχι αιώνιο– αλλά κάτι που ζει μόνο στο εδώ και τώρα, στο παρόν, μόνο για μια στιγμή ώστε από την άποψη του φιλοσοφικού ζητήματος της πραγματικής ταυτότητας, η ζωή μας μπορεί να θεωρείται ως μια αδιάκοπη σειρά μικρών θανάτων και γεννήσεων: «πεθαίνουμε» την κάθε στιγμή χωρίς να το μαθαίνουμε, ενώ η ταυτότητά μας είναι απλά ένα μοτίβο πληροφοριών που ταξιδεύει στο χρόνο, ιππεύοντας πάνω σε μια νέα κάθε φορά συνείδηση.