Το μυαλό των άλλων απέναντι στο δικό μας

Ο εγκέφαλός μας συμπεραίνει αυτόματα ότι οι άλλοι άνθρωποι φέρουν όχι απλώς μυαλό, αλλά έναν εαυτό που διατηρείται με την πάροδο του χρόνου, έχει ικανότητες αυτοαναστοχασμού και είναι ικανός να μαθαίνει και να απορροφά νέες πληροφορίες. Εφόσον κάτι τέτοιο το συμπεραίνουμε πριν συγκεντρώσουμε… αποδείξεις, στο ψυχολογικό πλαίσιο πρόκειται ουσιαστικά για μια προβολή, μια προβολή ασυνείδητη, που δημιουργεί συναισθηματική μεροληψία και νευροεπιστημονικά αποκαλείται «θεωρία του μυαλού».

Στην κορωνίδα, η ανακάλυψη εκεί έξω ενός μυαλού που (φαίνεται να) μοιάζει πολύ με το δικό μας είναι ίσως η κορυφαία ανθρώπινη συγκίνηση, που αποτυπώνεται ως έντονη ανάμνηση, συγκρίσιμη π.χ. με την ανάμνηση του ερωτικού οργασμού ή της δοκιμής σοκολάτας για πρώτη φορά. Η συγκίνηση του «άλλου που μου μοιάζει» συνεπάγεται τον γνήσιο έρωτα και ως τέτοια, γίνεται ζητούμενο ιδανικό σε κάθε επόμενη αλληλεπίδραση με το ίδιο πρόσωπο, ακόμη και αν η πρώτη εντύπωση δεν ήταν αντιπροσωπευτική ή ήταν εντελώς παραπλανητική. Όπως ακριβώς οι εξαρτημένοι από εθιστικές ουσίες κυνηγούν την ανεπανάληπτη εμπειρία της πρώτης φοράς, έτσι και στις σχέσεις μας, αν ενθουσιαστούμε από έναν άνθρωπο δύσκολα τον διαγράφουμε.

Στον αντίποδα του έρωτα, για πολλούς ανθρώπους είναι αδύνατη η αποδοχή ότι κάποιος απέναντί τους δεν διαθέτει μυαλό ίδιο με το δικό τους. Φωνάζουμε προς τους άλλους γιατί δεν «πιάνουν»  αμέσως αυτό που εννοούμε. Ως δάσκαλοι αποπαίρνουμε τους μαθητές, ακόμη και τους καλούς, διότι είναι… μαθητές και όχι γεννημένοι γνώστες. Ως γιατροί, αγανακτούμε που οι ασθενείς μας δεν έχουν γνώσεις ιατρικής σαν να έχουν πάρει και αυτοί το πτυχίο ή που δεν μας εμπιστεύονται από την πρώτη στιγμή που μας γνώρισαν. Ως φίλοι, δεν μπορούμε να εξηγήσουμε τη συμπεριφορά του φίλου, αφού σε μας είναι ξεκάθαρο το τι θα κάναμε αν ήμασταν στη θέση του.

Ταυτόχρονα, το ίδιο φαινόμενο εξηγεί τη μεγάλη δυσκολία παραδοχής των αγαπημένων ή και απλώς οικείων προσώπων ενός πάσχοντος από άνοια, ότι ο άνθρωπος που γνώριζαν έχει πάψει «να κατοικεί» στο συγκεκριμένο εγκέφαλο. Στην περίπτωση που τα οικεία πρόσωπα είναι ταυτόχρονα και φροντιστές τους, το φαινόμενο αυτό, γνωστό και ως «τύφλωση των οικείων», έχει μελετηθεί ως σημαντικός παράγοντας επιβάρυνσης της ψυχολογίας τους και επιπρόσθετης κόπωσης από τον άχαρο ρόλο τους.

Το μυαλό αποδίδεται στους άλλους με υποσυνείδητους μηχανισμούς, χωρίς εμπειρική επαλήθευση και χωρίς λογική ανάλυση. Καθώς η διαδικασία αυτή υπακούει περισσότερο στους νόμους των συναισθημάτων, γίνεται με τρόπο άκαμπτο και δεν περνά από κάποια διαρκή αναθεώρηση.

Οι συνέπειες της θεωρίας του μυαλού είναι συνταρακτικές για το σχηματισμό των σχέσεων μεταξύ των ανθρώπων. Η πίστη μας –αφού πρόκειται πολύ περισσότερο για πεποίθηση παρά για συμπέρασμα– στη σταθερή συμπεριφορά των άλλων είναι το θεμέλιο με το οποίο σχηματίζουμε συνεργασίες, ομάδες αλλά και απορρίψεις ή αποκλεισμούς και ευρύτερα, στηρίζει αυτό που ονομάζουμε κοινωνία. Μια άκαμπτη αδυναμία μας, από την άλλη, ως προς το να εμπιστευτούμε τους άλλους βρίσκεται στον πυρήνα της παθολογικής κατάστασης που ονομάζουμε παράνοια, με τη μαζική επικράτηση της οποίας η κοινωνία αποδομείται.

ΦΩΤΟ ΑΡΧΕΙΟΥ