Στασιάζουν τα εργαλεία;

Ο υλικός φορέας της γνώσης δεν αναπαριστά απλώς τάξη έναντι της τυχαιότητας, αλλά και την ιδιότητα τού να είναι το εργαλείο που διαμεσολαβεί για τη χρονική διάρκεια και διάσταση της τάξης. Η γνώση είναι τάξη με θέαση του μέλλοντός της υπό το πρίσμα του παρελθόντος της. Χωρίς ένα τέτοιο υλικό φορέα, η τάξη είναι καταδικασμένη αργά ή γρήγορα στην επαναφορά της προς το χάος.

Η διαδικασία της ζωής απαντά με το μέχρι σήμερα μοναδικό τρόπο της στο παραπάνω θεμελιώδες συμπαντικό ζήτημα της τυχαιότητας. Το βιολογικό μυαλό είναι ακόμη ένα από τα μακρινά εργαλεία των γονιδίων. Κάθε εργαλείο εξυπηρετεί τη χωρική διάδοση και τη χρονική διάρκεια της γνώσης του κατόχου.

Από τον άνθρακα των πρωτεϊνών ως τη σύγχρονη ανθρωπότητα μεσολαβούν πολλά ακόμη ενδιάμεσα εργαλεία, σε διαδοχή, με γειτονικότερο του ατομικού μυαλού τα ατομικά αισθητήρια όργανα και αμέσως πιο πριν, το ατομικό σώμα ως πολυκυτταρικότητα. Η πολυκυτταρικότητα έχει ως εργαλείο της το μάτι ή το αυτί και τα αισθητήρια αυτά έχουν ως εργαλείο τους το μυαλό. Η λειτουργία των μυαλών είναι από τεχνική άποψη το έργο μιας προγνωστικής μετακίνησης των ατομικών αισθητηρίων, αρχικά με προσομοίωση και μετά εντός του πραγματικού χώρου και χρόνου, ώστε να τείνουν να συναντήσουν περισσότερα ωφέλιμα και λιγότερα βλαπτικά (αποδιοργανωτικά της τάξης) μέρη του έξω κόσμου. Τα μυαλά έχουν ως αντικείμενό τους τη γνώση των αφανών σχέσεων στον κόσμο, πέρα από τις εντυπώσεις, για τις οποίες θα αρκούσαν τα αισθητήρια από μόνα τους.

Με τη σειρά τους, εργαλεία της γνώσης είναι η μάθηση (ως διαρκής ανανέωση της γνώσης) και η πληροφορία (ως μετάδοσή έτοιμης γνώσης από και προς τα έξω). Η πιο απλή και βιολογική μορφή πληροφορίας είναι η μίμηση, εργαλείο της οποίας είναι ο σχηματισμός διανθρώπινων σχέσεων, που λαμβάνει σταθερές μορφές, όπως της μητρότητας, της οικογένειας και της φυλής. Η διανθρώπινη σχέση ανακαλύπτει τη συνεργασία (ως έργο που υπερβαίνει τα ατομικά όρια) και αυτή τη γλώσσα και τη συνείδηση. Οι τελευταίες εμφανίζουν ως εργαλείο τους τις ιδέες και τον πολιτισμό και αυτός, ως το πλέον πρόσφατο εργαλείο του, δημιουργεί τη σύγχρονη παγκόσμια κοινωνία. Όλα αυτά μας φέρνουν στην παρούσα αιχμή της τροχιάς εξέλιξης που διαγράφουμε οι άνθρωποι ως είδος, κατά την οποία τα εργαλεία –των γονιδίων μας, ας μην το ξεχνούμε– ανακαλύπτονται, ακμάζουν ή καταργούνται ανάλογα με την απόδοσή τους.

Μια ιστορική στιγμή ιδιαίτερης μοναδικότητας είναι όταν κάποιο εργαλείο δοκιμάζει τα όρια της αυτονομίας του ως προς τον κάτοχό του. Το εγχείρημα της τεχνητής νοημοσύνης είναι ουσιαστικά το πρωτοφανές εγχείρημα αυτονόμησης του μυαλού από τον αρχικό εντολέα του, το σώμα. Το μάτι ή το αυτί μας δεν είχαν ποτέ μια τέτοια δυνατότητα –ή έστω την ψευδαίσθησή της– έναντι του σώματος.

ΦΩΤΟ ΑΡΧΕΙΟΥ