Η σκέψη μας ως ένας χάρτης

Η εγκεφαλική λειτουργία ξεκινά από την αίσθηση και τελειώνει στην πράξη, που διαμεσολαβείται από το κομμάτι του μυαλού μας που θα ονομάζαμε δράστη και στην περιγραφή της που διαμεσολαβείται από το κομμάτι που θα ονομάζαμε παρατηρητή. Όσα μεσολαβούν ανάμεσα στην αίσθηση και στην κινητική ανταπόκριση ενός μυός μας είναι, υπό την ευρεία έννοια της, η ανθρώπινη σκέψη.

Κάθε νέα αίσθηση ερμηνεύεται ταυτόχρονα τουλάχιστον από 5 εγκεφαλικές προτεραιότητες: κάτι να προσέξω, κάτι να αναγνωρίσω, κάτι να πράξω, κάτι να αναβάλλω, κάτι να περιγράψω. Αν αυτό που ερεθίζει τα αισθητήρια είναι η πραγματικότητα, τότε η ανθρώπινη σκέψη αποτελεί ένα χάρτη της πραγματικότητας που την αντανακλά, επικαιροποιούμενο διαρκώς.

Οι βασικές ερωτήσεις προς την επικαιροποίηση αυτού του χάρτη είναι οι εξής:

Σε ποια θέση του χάρτη μου και ως τι μπορεί να τοποθετηθεί αυτό που βλέπω; Αυτό είναι η αντίληψη. Αξίζει να το δω καλύτερα; Αυτό είναι η προσοχή. Το έχω ξαναδεί; Αυτό είναι η αναγνώριση. Τι δεν είναι; Αυτό είναι η ομαδοποίηση μαζί με άλλα που έχω δει. Τι πρέπει να κάνω τώρα που το βλέπω; Αυτό είναι η παρορμητική δράση. Τι μπορώ να κάνω; Αυτό είναι η σχεδιασμένη δράση. Πώς ονομάζεται; Αυτό είναι η περιγραφή. Πώς μπορούν να βιωθούν, δηλαδή να μετατραπούν σε αίσθηση, οι λέξεις μέσα μου; Αυτό είναι η κατανόηση.

Απαντώντας σε αυτές τις ερωτήσεις, ο χάρτης μας θα περιέχει πράξεις, αναβολές και αποτελέσματα, όπως ένας κανονικός χάρτης περιέχει πόλεις, βουνά, θάλασσες και χωριά, που συνδέονται μεταξύ τους, όντας κοντά η μακριά.

Ο χάρτης της σκέψης μπορεί να σχεδιαστεί με ποικίλες μεθόδους, που χρησιμοποιούνται μεμονωμένα ή και σε συνδυασμούς. Μία είναι να τον φτιάξω έχοντας περπατήσει ο ίδιος σε κάθε δρόμο. Αυτή είναι η εμπειρική μέθοδος. Μία άλλη, αντιγράφοντας τους χάρτες κάποιων άλλων, ακόμη και για τα σημεία όπου έχω περπατήσει. Αυτή είναι η μέθοδος της πίστης. Μία τρίτη, να τον φτιάξω περπατώντας ο ίδιος ή αντιγράφοντας τους χάρτες άλλων μόνο για συγκεκριμένα μέρη και συνάγοντας, με βάση τη αυτούς, πώς θα είναι ο χάρτης και σε άλλα μέρη, όπου κανείς δεν έχει πάει ή κανείς δεν έχει φτιάξει καλό χάρτη. Αν μπορώ να εξηγήσω σε άλλον πώς έκανα αυτή την αναγωγή, πρόκειται για τη μέθοδο της λογικής, αν όχι, πρόκειται για τη μέθοδο της διαίσθησης. Μια πέμπτη μέθοδος είναι να φτιάξω το χάρτη μου συγκεντρώνοντας όσες πληροφορίες μπορώ να έχω για τις πορείες που ακολούθησαν οι άλλοι, παρόλο που αυτοί δεν έχουν φτιάξει ή δεν μου έχουν δώσει κάποιο χάρτη. Αυτή είναι η μέθοδος της ενσυναίσθησης. Μια έκτη μέθοδος, είναι να φτιάξω το χάρτη μου μόνο με βάση τα ταξίδια των άλλων, όπως αυτοί μού τα αφηγούνται με λέξεις. Αυτή είναι μάλιστα ακριβώς και η περίπτωση του πώς φτιάχνει το χάρτη της για τον κόσμο η μηχανή συνομιλίας GPT τουλάχιστον επί του παρόντος.

Χάριν πληρότητας, ας μην ξεχάσουμε άλλες δυο μεθόδους, που μάλλον όμως είναι… μη μέθοδοι. Να φτιάξω ένα χάρτη που ευχαριστεί τους άλλους επειδή τον κοιτάζουν, αλλά δεν έχει καμία πιστότητα άρα και χρησιμότητα για την πλοήγηση κάποιου σε υπαρκτό τόπο, ακόμη και αν ο χάρτης εμπνεύστηκε από έναν τέτοιο τόπο. Αυτή είναι περίπτωση της τέχνης. Η άλλη μέθοδος είναι να κάνω κουβέντα ή ατομική περισυλλογή περί του αν χρειαζόμαστε χάρτες, αν μπορούμε και χωρίς αυτούς και περί του πώς είναι σωστό να σχεδιάζουμε τους χάρτες μας. Αυτή είναι η περίπτωση της φιλοσοφίας.

ΦΩΤΟ ΑΡΧΕΙΟΥ