Η νόηση ως προϋπόθεση της κανονικότητας

Το φαινόμενο γενικά ονομάζεται παρειδωλία και ταυτίζεται με αυτό που νευρολογικά, όταν υπάρχει παθολογικό αίτιο για αυτήν, ονομάζεται παραίσθηση. Θα λέγαμε και ότι μια ακραία μορφή της παρειδωλίας είναι η μυθοπλασία (που νευρολογικά εμπίπτει σε αυτό που γενικότερα ονομάζεται ψευδαίσθηση και παραλήρημα), δηλαδή η αντίληψη μη υπαρκτών αισθήσεων ή γεγονότων. Με τρόπο ακούσιο, βεβαίως, ώστε να διαχωρίζεται από την εκούσια επινόηση γεγονότων, που την ονομάζουμε απλώς… ψέμα.

Τα φαινόμενα αυτά σημαίνουν ότι η νόηση είναι σε θέση να επινοεί κανονικότητα εντός της πραγματικότητας  ακόμη και όταν δεν υπάρχει. Υπό την παραπάνω έννοια, η νόηση  είναι μάλλον λιγότερο εξαρτώμενη από την όποια φυσική πραγματικότητα από όσο η αίσθηση ή, ακόμη πιο απόλυτα, η νόηση θα μπορούσε να έχει αναδυθεί μέσα στη βιολογική εξέλιξη των ειδών, εντός ενός προγονικού είδους που διέθετε μόνο αίσθηση και κίνηση, καταρχάς ως ένα εργαλείο διαχείρισης του χάους που ενίοτε προσλαμβάνουν οι αισθήσεις. Η νόηση αποπειράται να προσδώσει μια ίσως σωτήρια κανονικότητα, εκεί όπου οι αισθήσεις δεν μπορούν να την εντοπίσουν. Προϋπόθεση για μια τέτοια “προέλευση” της νόησης θα αναμενόταν να είναι ότι παρέχει ζωτικά πλεονεκτήματα στο βιολογικό φορέα της. προφανώς για λόγους επιβίωσης-αναπαραγωγής, όπου στην πορεία, φαίνεται πως έχει κριθεί μέσω της εξέλιξης, ότι η ζωή εντός του πλήρους χάους αποβαίνει χειρότερη από τη ζωή εντός μιας έστω και ψευδούς κανονικότητας! Άλλωστε, ψυχολογικά, χάος και άγχος ταυτίζονται σημαντικά.

Έτσι, προκύπτουν μερικά εντυπωσιακά φαινόμενα. Όταν κοιτάζουμε τον νυχτερινό ουρανό, τα αστέρια που βλέπουμε δεν είναι στην πραγματικότητα συνδεδεμένα μεταξύ τους με κάποιον φυσικό ή βαρυτικό τρόπο που να ορίζει τα σχήματα που με τον εγκέφαλό μας αναγνωρίζουμε ως αστερισμούς. Τα αστέρια σε έναν συγκεκριμένο αστερισμό μπορεί να βρίσκονται σε τεράστιες αποστάσεις  μεταξύ τους και να μην έχουν καμία ουσιαστική σχέση, πέρα από το γεγονός ότι τυχαίνει να είναι μαζί ορατά από τη δική μας οπτική γωνία, στη Γη. Τα αστρικά μοτίβα που βλέπουμε—όπως ο Ωρίωνας, η Μεγάλη Άρκτος ή η Κασσιόπη—είναι προϊόν της επίδρασης της ανθρώπινης ανάμνησης και φαντασίας επί της όρασης. Είναι ιδιαίτερα ενδεικτικό, μάλιστα, ότι οι διαφορετικοί πολιτισμοί έχουν αναγνωρίσει διαφορετικούς αστερισμούς χρησιμοποιώντας κάποια από τα ίδια αστέρια, δημιουργώντας κατόπιν και εντελώς διαφορετικούς μύθους.

Ακριβώς το ίδιο φαινόμενο ευθύνεται για την αναγνώριση προσώπων στα σύννεφα, ζώων σε βραχώδεις σχηματισμούς, κρυφών μηνυμάτων κατά το αντίστροφο παίξιμο μιας ηχογράφησης κ.ά. Σε ένα ευρύτερο πλαίσιο, τα παραπάνω δείχνουν ότι ένα μέρος αυτού που αντιλαμβανόμαστε ως κανονικότητα είναι κάτι που εμείς εισάγουμε, αυτόματα και ασυνείδητα, πάνω σε παρατηρήσεις τυχαίων πραγματικών συμβάντων.