Οι βιολογικές απαρχές του αιτήματος δικαιοσύνης

Για όσες και όσους θέλουμε να είμαστε επιστημονικά συνεπείς, σε μια εποχή που αφθονούν τα βιβλία που εξηγούν επιστημονικά τα πάντα, μέχρι και τη θρησκεία ως  συναίσθημα, τότε έξω από μια έντιμη ανάλυση δεν μπορεί να παραμείνει τίποτα.

Το ατομικό αίσθημα περί δικαίου, που εντός της πολιτισμένης κοινωνίας δημιουργεί το διαρκές συλλογικό αίτημα για δικαιοσύνη, δεν μπορεί παρά να έχει και αυτό κάποιες βιολογικές συσχετίσεις και απαρχές, όπως όλα πάνω μας. Οι ρίζες αυτές οφείλουν να υπακούουν στο βασικό δαρβινικό νόμο, δηλαδή να έχουν αποδειχτεί αποτελεσματικές στην διαιώνιση του είδους μας, όπως και των προγονικών μας, τουλάχιστον μέχρι σήμερα.

Έτσι, η δικαιοσύνη δεν θα πρέπει να εξιδανικεύεται ως κάποια ιδιαίτερη ανθρώπινη επιθυμία, που κανείς μη άνθρωπος δεν αναπτύσσει, αλλά οι απαρχές της θα πρέπει να αναζητηθούν ανάμεσα στα ένστικτα, στα ορμέμφυτα ή/και στα σπέρματα της συμβολικής λεκτικής και αιτιολογικής ικανότητας (που γεννά το ενδιαφέρον για το μέλλον με βάση το παρελθόν και έτσι τον πολιτισμό). Θα λέγαμε μάλιστα ότι ο τελευταίος απλώς δίνει την ανάλογη συγκεκριμένη μορφή που λαμβάνει το περί δικαίου αίσθημα.

Το να δούμε τη δικαιοσύνη ως αίτημα του –αρχαιότερου­­– συναισθήματος και όχι της λογικής είναι μάλλον η μη επικρατούσα, αν όχι μια αιρετική προσέγγιση. Ακολουθώντας αυτό το μονοπάτι ανάλυσης, ένα συναίσθημα που θα μπορούσε να υποστηρίζει τη δικαιοσύνη είναι ο θυμός. Ο θυμός είναι σε όλα τα ανώτερα θηλαστικά το κατεξοχήν συναίσθημα που εκφράζει την απόκλιση μεταξύ προσδοκίας και τελικού γεγονότος.

Αν και σήμερα οι άνθρωποι συνηθίζουμε να τον εκλαμβάνουμε ως διαμαρτυρία, δίνοντας δηλαδή τη μεγαλύτερη έμφαση στην εξωτερίκευσή του, στη βιολογία ο θυμός αποτελεί εξίσου και εσωτερική παρόρμηση, που μας ωθεί καταρχάς προς τη λήψη απόστασης, ενώ όταν εκφράζεται από άλλο άτομο, είμαστε «κουρδισμένοι» κανονικά να το εκλαμβάνουμε ως σήμα για να απομακρυνθούμε εμείς, χωρίς να είμαστε οι θυμωμένοι (η αντίδρασή μας στο θυμό του άλλου με θυμό εμφανίζεται μόνο όταν έχουμε καταπιέσει, αναβάλλει και έτσι συσσωρεύσει θυμό). Η έκφραση του θυμού δεν είναι λοιπόν απλώς μια επίδειξη, αλλά έχει βιολογική αποστολή ως προς τη διεκδίκηση χώρου και άλλων ζωτικών πόρων.

Εντός του πολιτισμού, το αίσθημα της αδικίας εξωτερικεύεται με τη μορφή της οργής ή, αν κριθεί ότι δεν μπορεί να εκφραστεί, παραμένει εσωτερικό, με τη μορφή άγχους ή εκφράζεται εν μέρει και όποτε το επιτρέπει η περίσταση, με τη μορφή της «παθητικής επιθετικότητας».

Πού είναι προορισμένος όμως να σταματά ο θυμός; Ο βιολογικά προσαρμοστικός θυμός κοινωνικών ειδών θα όφειλε να σταματά αμέσως μόλις επιτευχθεί το χειροπιαστό αποτέλεσμα. Πώς είναι δυνατό, τότε, ο βιολογικός σκοπός, δηλαδή η διεκδίκηση των ατομικών ζωτικών πόρων, να οδηγεί κάποια άτομα, αντί απλώς στο να ικανοποιήσουν το περί δικαίου αίσθημα τους, να περνούν στο άλλο άκρο, αυτό της απληστίας, μιας κατεξοχήν άδικης κατάστασης, που προκαλεί εκ νέου θυμό, τώρα σε άλλα άτομα, σε μια ατέρμονη αλυσίδα;

Η απάντηση ίσως είναι ότι ενώ τα υπόλοιπα βιολογικά είδη δεν προνοούν, ο άνθρωπος το κάνει. Η απληστία δεν ταυτίζεται με την βιολογικά αναγκαία διεκδίκηση, κάτι που άλλωστε φαίνεται από το ότι δεν συνοδεύεται από θυμό αλλά από ψυχρότητα. Ο άνθρωπος αδικεί προνοητικά, ακριβώς επειδή επιθυμεί να μην ξαναβρεθεί σε κατάσταση αδικίας. Αυτό δεν αρκεί να το κατηγορήσουμε ως «εγωιστικό» εκ μέρους του θύτη, αλλά θα πρέπει να το καταλάβουμε ως προερχόμενο από μια άγρια εποχή, κατά την οποία  το να είσαι το θύμα σε μια κατάσταση αδικίας ισοδυναμούσε με το θάνατό σου, ώστε σε συνθήκες ανταγωνισμού για πενιχρούς πόρους, αυτό που ονομάζεται σήμερα «σωστή πλευρά της ιστορίας» να ήταν τότε η πλευρά που σου επέτρεπε να επιβιώσεις για να πεις την ιστορία σου, δηλαδή να βλάψεις για να μη βλαφτείς. Η συναισθηματική ανθρώπινη διεκδίκηση τείνει πάντα να εξελιχθεί και σε απληστία ακριβώς επειδή παρεμβαίνει η λογική.

Μετά από τόσες χιλιάδες χρόνια ύπαρξης του Homo sapiens, το αίτημα της δικαιοσύνης παραμένει ρομαντικό όσο και ασαφές, αν όχι εγγενώς αντιφατικό. Ο άνθρωπος δεν μπορεί εύκολα να ορίσει τη δικαιοσύνη παρά μόνο όταν οι συνέπειες από την εφαρμογή της δεν αποβαίνουν σε βάρος του.

Η ανακοπή της θλιβερής όσο και δυσοίωνης ταλάντωσης μεταξύ αδικίας και απληστίας είναι ζήτημα μόνο ενός ώριμου πολιτισμού, βιολογικά προορισμένου, να προσλαμβάνεται ως καταπιεστικός από τα άτομα, ώστε θα ήταν μεγάλη υπέρβαση για το είδος, κάποτε, η συνειδητή πάλη των πολλών για την ύπαρξη και διαιώνισή του.

ΦΩΤΟ ΑΡΧΕΙΟΥ