Τι ακριβώς είναι η ενσυναίσθηση;

Η ανθρώπινη ικανότητα κατανόησης της συναισθηματικής κατάστασης του άλλου είναι γνωστή ως ενσυναίσθηση και πιο απλά ως συναίσθηση. Οι δύο όροι προκαλούν σύγχυση και υπάρχει έντονη φιλολογική αντιπαράθεση, καθώς πολλοί διαμαρτύρονται ότι ο όρος ενσυναίσθηση είναι πλεονασμός έως και “διανοητική επίδειξη”, όταν υπάρχουν οι απλούστερες λέξεις της συμπόνοιας και ευρύτερα της συμπάθειας. Έρχεται μάλιστα και η αγγλική γλώσσα και ταυτίζει την ενσυναίσθηση με την εμπάθεια, χρησιμοποιώντας για αυτήν τη λέξη empathy, οπότε το λεκτικό και εννοιολογικό χάος επιτείνεται.

Πιο επιστημονικά, ως γνωστική ενσυναίσθηση εννοείται η ικανότητα να κατανοούμε τα συναισθήματα και τις προοπτικές ενός άλλου ατόμου διανοητικά, χωρίς απαραίτητα να μοιραζόμαστε και τα συναισθήματα. Ταυτόχρονα, ως συναισθηματική ενσυναίσθηση εννοείται η ικανότητα να αισθανόμαστε και εμείς αυτό που βιώνει ένα άλλο άτομο, περιλαμβάνοντας μια ενστικτώδη, συχνά αυτόματη, αντανάκλαση μέσα μας των συναισθημάτων των άλλων. Η γνωστική ενσυναίσθηση είναι σκέψη, ενώ η συναισθηματική είναι… συναίσθημα, ένα συναίσθημα που θα το χαρακτηρίζαμε και δευτερογενές, για να το ξεχωρίσουμε από τα συναισθήματα που προέρχονται πρωτογενώς από τις ατομικές μας αισθήσεις και βιώματα.

Πέρα από τις λέξεις, είναι δεδομένο ότι η κατανόηση των συναισθημάτων του άλλου δεν αφορά τη χαρά και τον πόνο με την ίδια ένταση. Η οδύνη ενός άλλου προκαλεί ισχυρότερη συναισθηματική απάντηση, που εξειδικεύεται ως συμπόνοια, επειδή συνδέεται περισσότερο με την επιβίωση, τη κοινωνική συνοχή και την προσωπική εμπειρία. Η χαρά, παρόλο που είναι ένα εξίσου βασικό μας συναίσθημα, συχνά προκαλεί λιγότερο έντονη ανταπόκριση. Αυτή η ασυμμετρία, ως προς την εμφάνιση της συμπόνοιας πολύ πιο έντονα από τη συμπάθεια, δηλαδή τη «γενική» συναίσθηση, δεν είναι τόσο τονισμένη από τα βιβλία και τα άρθρα. Από την άλλη, η βίωση των συναισθημάτων των άλλων δεν αφορά μόνο τον πόνο. Η συμπόνοια είναι πολύ συνηθέστερα συναισθηματική, υπό την έννοια ότι ο πόνος του άλλου καθρεφτίζεται αυτόματα εντός μας, σαν να πονάμε εμείς.

Η κατανόηση όμως άλλων συναισθημάτων είναι πότε συναισθηματική και πότε θεωρητική (γνωστική) και τότε μας είναι απαραίτητος ένας νέος συμπεριληπτικός όρος, που είναι αυτός της ενσυναίσθησης. Προκειμένου να γίνει καλύτερα αντιληπτή η διάκριση, ας αναφερθεί ότι η γνωστική ενσυναίσθηση είναι ιδιαίτερα πολύτιμη σε επαγγελματικά περιβάλλοντα όπου η αντικειμενική λήψη αποφάσεων είναι κρίσιμη, όπως στη διοίκηση, το δίκαιο ή ορισμένες πτυχές της ιατρικής. Επιτρέπει την αποτελεσματική επικοινωνία και την επίλυση συγκρούσεων χωρίς να επιβαρυνόμαστε συναισθηματικά. Παράλληλα, η συναισθηματική ενσυναίσθηση είναι απαραίτητη σε επαγγέλματα φροντίδας, στη θεραπεία και σε στενές προσωπικές σχέσεις όπου η συναισθηματική υποστήριξη και η σύνδεση είναι καθοριστικές.

Διαφορές σε περιοχές του εγκεφάλου (όπως η πρόσθια έλικα και ο πρόσθιος φλοιός του προσαγωγίου), παραλλαγές στο σύστημα των εγκεφαλικών «κατοπτρικών νευρώνων», η γενετική προδιάθεση, ο τρόπος των πρώιμων εμπειριών διαπροσωπικής σύνδεσης και οι πολιτισμοί που δίνουν προτεραιότητα στον ατομισμό ή στη συλλογικότητα, μπορεί να ενισχύουν ανάλογα τη γνωστική ή τη συναισθηματική μας ενσυναίσθηση. Όπως συμβαίνει πάντως και με τα πρωτογενή συναισθήματα, οι νευροψυχολογικές ευαισθησίες και οι «επιτρεπόμενοι» τρόποι βίωσης και έκφρασης της ενσυναισθησης πρώτα αποτυπώνονται ισχυρά κατά τη νηπιακή ηλικία και ύστερα μετριάζονται ή ενισχύονται κατά την υπόλοιπη ζωή μας.

Επιστρέφοντας στην εννοιολογική σύγχυση, ο όρος συναίσθηση είναι μάλλον ταυτόσημος με τη συναισθηματική ενσυναίσθηση, αλλά όχι και με τη γνωστική. Ταυτόχρονα, η συμπόνοια αφορά μόνο τα σωματικά και ψυχικά επώδυνα, η συμπάθεια έχει πλέον αλλάξει εντελώς το νόημά της, η δε εμπάθεια όντως ακριβολογεί ως προς την εσωτερίκευση του πάθους, αλλά αυτό οι Έλληνες είμαστε που μάλλον το θεωρήσαμε κάποτε αρχικά «μειονέκτημα» και στη συνέχεια, έκφραση επιθετικότητας.