Το δίλημμα του σπίρτου

Τα στεγνά σπίρτα είναι σπάνιο να μην ανάβουν, αλλά μάλλον όλοι έχουμε την εμπειρία του… τζούφιου σπίρτου. Συνήθως το πετάμε και διαλέγουμε άλλο, αλλά ας υποθέσουμε ότι διαθέτουμε μόνο ένα σπίρτο και ρωτάμε «τι είναι», καλό ή κακό, εννοώντας αν θα ανάψει ή όχι όταν το τρίψουμε. Όσα κι αν έχουμε ανάψει στο παρελθόν από το ίδιο κουτί, από την ίδια εταιρία κατασκευής ή από το ίδιο κατάστημα, υπάρχει πάντα η πιθανότητα ένα σπίρτο να μην ανάβει. Η απόλυτη σιγουριά μας, επιπέδου 100%, ως προς το εάν το συγκεκριμένο σπίρτο ανάβει, μπορεί να υπάρξει μόνο αφού το ανάψουμε, καθιστώντας το όμως έτσι άχρηστο για μελλοντική χρήση!

Το ζήτημα αποτελεί και μορφή ενός μείζονος φιλοσοφικού ζητήματος, διατυπωμένου ως «τα όρια της επαγωγικής γνώσης». Οτιδήποτε συνάγουμε από ένα μέρος του κόσμου ως γνώση σε δεδομένο χρόνο, είναι πολύ πιθανό να ισχύει και σε άλλο μελλοντικό χρόνο, αλλά ποτέ εγγυημένα. Η πορεία του μυαλού μας προς τη γνώση των αφανών αιτίων κινείται από τα αποτελέσματα προς τα αίτια και ζητά ιδανικά να περιγράψει όλα τα αίτια που οδηγούν σε ένα αποτέλεσμα. Η διαδικασία αυτή ανάγει το αποτέλεσμα σε αίτια και ονομάζεται αναγωγή. Μετά την αναγωγή, το –συνήθως μη συνειδητό-- επόμενο βήμα της σκέψης μας είναι ότι προβάλλει την αναγωγική γνώση στο μέλλον. Αυτό επιφανειακά μοιάζει εντελώς λογικό, ωστόσο, όταν το αναλύσουμε σε βάθος, κατανοούμε ότι η προβολή μας (όλη η διαδικασία ονομάζεται τώρα επαγωγή) δεν στηρίζεται στη λογική, παρά είναι ουσιαστικά ζήτημα πίστης μας σε μια «κανονικότητα» του κόσμου.

Αν και η επαγωγική γνώση δεν είναι αλάνθαστη, είναι η μόνη μέθοδος πρόβλεψης άρα και το θεμέλιο τόσο της επιστημονικής σκέψης όσο και της πρακτικής δράσης. Σε περιπτώσεις όπου η δοκιμή ή η μέτρηση δεν είναι εφικτή, βασιζόμαστε σε μοντέλα πιθανοτήτων, που σημαίνει εμπιστοσύνη στη στατιστική που σχηματίζεται από τα προηγούμενα δεδομένα. Όπως και με ένα νέο σπίρτο, η απόφαση π.χ. για το εάν μια γέφυρα είναι ασφαλής μπορεί να συμπεριλάβει τόσο θεωρητικές αξιολογήσεις με βάση τις αρχές της μηχανικής, όσο και πρακτικές δοκιμές (π.χ. φόρτιση), οι οποίες όμως μπορεί να αλλάξουν μόνιμα την κατάσταση της γέφυρας.

Η γνώση της πραγματικότητας, η πληροφορία, διαθέτει πάντα λιγότερες παραμέτρους από την πραγματικότητα, ώστε μόνο η τελευταία μπορεί να διατυπωθεί ως αλήθεια. Η μέτρηση είναι μια παρέμβαση που αλλοιώνει το μετρούμενο, σε αμελητέο βαθμό στις περισσότερες περιπτώσεις, αλλά και πλήρως στον κβαντικό μικρόκοσμο, με μη αναστρέψιμο τρόπο. Ένα σπίρτο (που θα μπορούσε να είναι «του Stroendiger», σαν την περίφημη γάτα του, είναι καλό και κακό ταυτόχρονα μέχρι να το τρίψουμε. Γνώση και ύπαρξη δεν ταυτίζονται. Κατά κάποιον τρόπο, μπορούμε να πούμε ότι η απόλυτη γνώση αποκτάται με το τίμημα της μετατροπής του μέλλοντος σε παρελθόν, του δυνητικού σε τετελεσμένο, της πιθανότητας σε συμβάν. Αποτελεί έτσι ζήτημα των αισθήσεων και του σώματος, παρά του μυαλού. Ταυτόχρονα, η «αλήθεια» ουσιαστικά αναφέρεται πάντα στο παρελθόν.

Ο συμβιβασμός μας με την πιθανολογική γνώση αντί της βεβαιότητας δεν αφορά μόνο τη διανοητική και συμβολική γνώση αλλά κάθε μορφή ζωής, μέχρι ακόμη και την «οργανική γνώση του πώς να επιβιώνεις» των κυττάρων. Κάθε κύτταρο κάθε είδους «έχει εμπιστοσύνη» στην ανατολή του ήλιου και το επόμενο πρωί ώστε προετοιμάζεται αναλόγως από βραδύς.