Τρεις λέξεις, τρεις μεγάλοι φόβοι

Πέρα από τη μεγάλη συζήτηση για το αν πρέπει να ονομάζουμε νοημοσύνη μια μηχανή παραγωγής μέρους –μόνο-- του ανθρώπινου εγκεφαλικού έργου (και κατ’ εμένα όχι, αφού έχουμε αποδεχθεί ότι η γλώσσα μπορεί να προκαλέσει προκαταλήψεις), υπάρχουν 3 μεγάλες κατηγορίες φόβων εκ της επέλασης της τεχνητής νοημοσύνης (ΤΝ) στις ανθρώπινες οικονομικές και κοινωνικές σχέσεις, καθοριζόμενοι από 3 λέξεις: «ποιος» (την κατέχει), «τεχνητή» και «νοημοσύνη».*

Ο πιο καθαρά διαγραφόμενος και ευρέως αναφερόμενος σήμερα φόβος, λόγω της άνευ εξαιρέσεων ιστορικής εμπειρίας της ανθρωπότητας, είναι αυτός της ιδιοκτησίας της ΤΝ από κάποιους και όχι από όλους και ακόμη περισσότερο, από ελάχιστους. Ο φόβος αυτός δεν είναι ειδικός για την ΤΝ, αλλά έχει να κάνει με κάθε μεγάλη τεχνολογική εξέλιξη στην ανταγωνιστική ατομιστική κοινωνία μας, όπως  ήταν ως τώρα π.χ. το πυροβόλο όπλο, ο απλός υπολογιστής ή… το τυπωμένο χρήμα. Η φύση παρέχει στα άτομα των ειδών διαφορετικότητα αλλά με μέτρο, τόση όση χρειάζεται για μια ωφέλιμη προς την επιβίωση του είδους ποικιλομορφία, αλλά κανένα άτομο, σε κανένα είδος, δεν ξεπερνά τόσο πολύ ως προς μια μορφή ισχύος τα άλλα άτομα ώστε να μην έχουν καμία πιθανότητα να επιβιώσουν αντί αυτού, εφόσον βέβαια οι συνθήκες «θέσουν» στην πράξη ένα τέτοιο «ερώτημα». Η ατομική κατοχή της ΤΝ μπορεί να κλονίσει αυτή τη «σοφή» φυσική ισορροπία.

Ο δεύτερος μεγάλος φόβος έχει να κάνει με την τεχνητότητα. Κατά πόσον η συμβίωση με μηχανές εξυπνότερες από εμάς μπορεί όντως να μας ωφελήσει; Ως απλό παράδειγμα, αν η εμφάνιση του κινητήρα που οδήγησε στη χρήση μέσων μαζικής συγκοινωνίας ή στην κατοχή ΙΧ σχεδόν όλους τους ανθρώπους δεν μας έκανε καλύτερους από την άποψη του μυοσκελετικού μας συστήματος, τότε γιατί η υποκατάσταση του νοητικού έργου μας δεν θα μας κάνει και νοητικά πιο αδύνατους; Πόσο πιθανό δεν είναι, στο άμεσο μέλλον, να πρέπει να κάνουμε καθημερινή νοητική γυμναστική για να μην ατροφήσει το μυαλό μας, ακριβώς όπως σήμερα ιδρωκοπούμε στα γυμναστήρια ή τρέχουμε στα πάρκα και στις ράχες χωρίς εμφανή λόγο (όπως ένας εξωγήινος θα το έβλεπε από μακριά) ώστε να μην ατροφήσουν οι μύες μας και να μην καταρρεύσουν τα οστά και οι αρθρώσεις μας;

Η τρίτη μεγάλη κατηγορία φόβου έχει να κάνει με την ίδια την έννοια της νοημοσύνης. Αυτό που κάνει η σημερινή υπολογιστική μηχανή απομονώνει μονάχα ένα σκέλος της ικανότητας του ανθρώπου να αντιλαμβάνεται τον κόσμο, δηλαδή το σκέλος που είναι δυνατόν να επικοινωνηθεί μεταξύ των ανθρώπων με τη χρήση της γλώσσας. Φυσικά, αυτή ακριβώς η δυνατότητα που έδωσε η γλώσσα οδήγησε στην προοδευτική υποχώρηση των ειδών που δεν την διέθεταν, καθώς ο γλωσσικός άνθρωπος καταφέρνει να μεταδίδει έτοιμη ατομική γνώση στην επόμενη γενιά, χωρίς η γνώση του να καταργείται με το θάνατό του.

Χωρίς τη γλώσσα, η ζωή σού διέθετε ως πληροφορία προγενέστερα συλλεχθείσας γνώσης ουσιαστικά μόνο το κατά πόσον οι προγενέστεροί σου «πέθαναν πριν μεγαλώσουν υγιή παιδιά», πληροφορία που μεταφερόταν με τη διάσωση ή όχι των γονιδίων τους μέσα στη γονιδιακή δεξαμενή της γενιάς σου. Με τη γλώσσα και συνεπώς και με την ΤΝ που βασίζεται αποκλειστικά σε αυτήν, η ατομική γνώση της μίας ζωής μεγιστοποιείται έναντι αυτής για την οποία προοριζόμασταν. Όμως, το επικοινωνήσιμο σκέλος δεν είναι απαραίτητα το πιο ηδονικό, ούτε και το πιο αειφόρο. Η κρίση μας είναι σχετική, ανάλογα με την θέση μας, των δισεκατομμυρίων του πλανήτη, εντός του κόσμου --θέση εκ γενετής ή επίκτητη-- ώστε κάποια διαχρονικά έγκυρη απόφαση (ηθική) να μοιάζει πολύ απίθανη.

* Προσωπικές μου σκέψεις αμέσως μετά τη συμμετοχή μου στην παρουσίαση του εξαίρετου σχετικού βιβλίου του Αντώνη Μαυρόπουλου, “Τεχνητή Νοημοσύνη – άνθρωποι, φύση, μηχανές” (εκδόσεις «Τόπος»), η οποία προκάλεσε πριν μερικές ημέρες στο νησί μας μια σπάνιας ποιότητας συζήτηση μεταξύ συγγραφέα, παρουσιαστών και κοινού.

ΦΩΤΟ ΑΡΧΕΙΟΥ