Εξηγώντας το χάος

Σε αντίθεση με την αδιάκριτη χρήση του όρου στις καθημερινές συζητήσεις μας, το χάος δεν ταυτίζεται με το τυχαίο, αλλά σημαίνει ότι σε ένα σύστημα, οι προβλέψεις είναι αδύνατες ακόμη και με όλα τα  – προσβάσιμα – δεδομένα διαθέσιμα, εκτός αν υπάρχουν και παίζουν ρόλο κάποια ακλόνητα (π.χ. στο σκάκι, ένα ακλόνητο δεδομένο είναι το ποιος έχει τα λευκά ώστε να κάνει την πρώτη κίνηση). Στο χαοτικό σύστημα, από παρατηρησιακά παρόμοιες συνθήκες, η έκβαση μπορεί να είναι ανατρεπτικά διαφορετική. Αυτό περιγράφεται ακαθόριστα ως «μεγάλη ευαισθησία στις αρχικές συνθήκες», το βασικό φυσικομαθηματικό χαρακτηριστικό του χάους.

Το σημαντικό είναι ότι η ευαισθησία αυτή εμφανίζεται όχι από την άποψη του τι γνωρίζουμε αλλά του τι μπορεί να γνωρίσει οποιοσδήποτε. Το χάος είναι μια κατάσταση των μυαλών και όχι του φυσικού κόσμου.

Ας επανέρθουμε στο σκάκι. Στην περίπτωση δύο απολύτως ισοδύναμων αντιπάλων με ικανότητα προσομοίωσης απεριόριστων μελλοντικών κινήσεων, κατά τις αρχικές κινήσεις του παιχνιδιού υπάρχει απόλυτη ισοπαλία ως προς τις πιθανές εκβάσεις μεταξύ των εναλλακτικών κινήσεων. Η ισοδυναμία αυτή μεταβάλλεται σε κάποιο κρίσιμο σημείο εντελώς απρόβλεπτα για κάθε παρατηρητή, ώστε να αποκτά ο ένας αντίπαλος πλεονέκτημα χωρίς να το καταλάβει, ενώ ο άλλος δεν έχει περάσει ποτέ από τη θέση τού να είχε προβλέψει την ανάπτυξη του πλεονεκτήματος ώστε να προσπαθήσει να το αποτρέψει.

Σε αυτό το κρίσιμο σημείο, μέσα από την αλληλεπίδραση των προηγούμενων κινήσεων που κρίθηκαν μεμονωμένα ως οι συγκριτικά πιο σωστές και όχι από κάποια λανθασμένη έναντι μιας σωστής, εμφανίζεται μια σημαντική συνέπεια, οδηγώντας σε πλεονέκτημα για τη μία πλευρά έναντι της άλλης, οπότε, δεδομένης της ισοδυναμίας τους, γίνεται αδύνατο αυτό να αντισταθμιστεί από την άλλη. Το σημείο αυτό μοιάζει, στους παίκτες και τους παρατηρητές, με ρήξη στη συνέχεια του συστήματος.

Στα μη πολύπλοκα αναλογικά παιχνίδια, όπως π.χ. η τρίλιζα (και γενικότερα στα παρόμοια συστήματα), κάθε κίνηση που γίνεται αποτελεί το «βήμα τους», δηλαδή είναι η ακροελάχιστη δυνατή (κβαντική) μεταβολή, έχοντας δυαδικό χαρακτήρα «όλου ή ουδενός». Στα χαοτικά παιχνίδια και συστήματα, όμως, οι συνέπειες αθροίζονται και «κάτω από την επιφάνεια», καθώς υπάρχουν κινήσεις που λειτουργούν «υπο-βηματικά» εξαιτίας της πολυπλοκότητας των αλληλεπιδράσεων (με φαινομενικό αποτέλεσμα «ουδέν» για τον παρατηρητή), αν όχι καθόλη τη διάρκειά του παιχνιδιού, έστω αρκούντως σε κάποια επιμέρους φάση τους. Οι υπο-βηματικές συνέπειες μόνο αθροιζόμενες, σε μη προβλέψιμη στιγμή, θα δημιουργήσουν ένα ακροελάχιστο νέο αποτέλεσμα («όλον» για τον παρατηρητή).

ΦΩΤΟ ΑΡΧΕΙΟΥ