Υπάρχει κάτι πριν από τη γνώση;

Το ζεύγος λέξεων εξήγηση-κατανόηση είναι ένα συναφές ζεύγος με το ερώτηση-απάντηση, ωστόσο το πρώτο στρέφεται καθαρά προς τον άνθρωπο, καθώς η κατανόηση αφορά τη μετατροπή, δια της εξήγησης, της αντικειμενικότητας σε υποκειμενικό βίωμα. Όπως αναφέρθηκε σε προηγούμενο άρθρο, η επιστημονική σκέψη ανάζητα μια συνεχώς καλύτερη εξήγηση, ενώ η θεολογική σκέψη αναζητά τη μοναδική εξήγηση, αλλά είναι γεγονός ότι υπάρχουν πολλοί επιστήμονες των οποίων οι αναζητήσεις είναι κατά βάση θεολογικές και πολλοί θεολόγοι που αναζητούν επιστημονικές στηρίξεις.

Η παρατηρούμενη ώσμωση  αυτή, μεταξύ αποδεικτικού-εμπειρικού και αποκαλυπτικού λόγου, δεν μοιάζει τυχαία, ούτε είναι προϊόν κάποιας αντιφατικής ανωριμότητας του πολιτισμού. Μπορεί να οδηγήσει την ανάλυση που κάνουμε στην ανακάλυψη ενός ανθρώπινου εμφύτου, που προϋπάρχει κάθε γνώσης μας, είτε πρόκειται για αυτό που “ξέρουν να κάνουν” τα γονίδια μας, είτε για τη διάπλαση των συναισθημάτων μας είτε για τη συνειδητή ανάλυση των συμβόλων μας. Αυτό έχει αποτυπωθεί και στην αρχαιοελληνική φιλοσοφία ως “το στοιχείο του αγαθού”. Η φύση ενός τέτοιου εμφύτου παραμένει αμφίβολη.

Ο άνθρωπος με τη συνείδησή του μπορεί να εντοπίσει μέσα του, ως προεγχαραγμένη, την τάση διαχωρισμού των μερών του κόσμου σε αγαθά και μη, σε καλά και κακά, δίνοντάς σε αυτό συγκεκριμένους ορισμούς, κριτήρια και περιεχόμενο, ανάλογα με όλες τις διαμορφωτικές καταστάσεις στις οποίες εκτίθεται: γονίδια, επιγενετική, διαμορφωτικές σχέσεις, διάνοια, κοινωνία, πολιτισμός. Έτσι, η αρχική προϋπάρχουσα τάση, που μπορεί να θεωρηθεί και ως πρωτόγονη γνώση, λαμβάνει περιεχόμενο και εξειδικεύεται.

Ο μηχανισμός αυτής της τάσης ενδέχεται να μην είναι τίποτα άλλο από την εσωτερίκευση μιας εξωτερικής κατάστασης ως πληροφορίας, με τη διαμεσολάβηση των αισθήσεων, ακριβώς όπως και στο “βίωμα” του πρώτου κυττάρου στη γη, που αναζητούσε ενέργεια ενώ ταυτόχρονα απέφευγε δηλητήρια και θηρευτές που θα το μετέτρεπαν σε δική τους ενέργεια.

Ωστόσο, μια τέτοια στεγνά επιστημονική εξήγηση δεν αφαιρεί τίποτα από την αξία της κατανόησης ότι η γνώση έπεται της αποδοχής του ανθρώπινου ως μια κατάσταση με γέννηση, φθορά και θάνατο, άρα με διάκριση ενός πρωταρχικού“καλού” και “κακού”. Μία τέτοια κατανόηση φαίνεται πως σήμερα συνιστά και απόδραση από μια καθολικά κυρίαρχη και όχι απλώς επικουρική, αποκομμένη από το έμβιο συμβάν, διάνοια. Η αφύπνιση αυτή, έστω και 1 δευτερόλεπτο πριν το θάνατό μας, φαίνεται πως κρίνει σε απόλυτο βαθμό την αγωνία, με την οποία (ή άνευ της οποίας), επιστρέφει η σκέψη μας στην ανυπαρξία του “παντοδυνάμου”, όταν εκλείψει ο χωροχρονικός φορέας της.