Ποιος ρωτά «τι είναι…» και γιατί;

Όταν κάποιος επισκέπτεται ένα γιατρό, κατά βάση δεν ζητάει να μάθει «τι έχει» -- αυτό είναι το ζητούμενο του γιατρού. Ο προσερχόμενος ζητά να ανακουφίσει ένα σωματικό ή «ψυχικό» πόνο,  που συχνά είναι απλά η ανησυχία του για μια παρατήρηση που έκανε πάνω του.

Επεκτείνοντας αυτή την οικεία σε μένα αναλογία, κάθε φορά που οι άνθρωποι ρωτάμε κάτι, η ρίζα των ερωτήσεων είναι πρώτα μια ατομική ανάγκη, η οποία δεν καλύπτεται αυτονόητα και καθολικά, όπως π.χ. το ερώτημα αν αυτή τη στιγμή έχουμε μέρα ή νύχτα. Κάτι από την πραγματικότητα έσπρωξε, έστω και μόνο έναν άνθρωπο, στο να διαπραγματεύεται ένα ερώτημα και να διαφοροποιείται από τη θέση άλλων.

Με έναν πιο νευρολογικό τρόπο, θα λέγαμε ότι όταν οι άνθρωποι ρωτάμε κάτι, μια εσωτερική λειτουργία (η συνείδηση) εντοπίζει σε μια άλλη εσωτερική λειτουργία μια ακάλυπτη ανάγκη (συναίσθημα), την οποία ξεκινά να διορθώσει (λεκτική ερώτηση). Σε μηχανιστική βάση, ο εγκέφαλος είναι  αυτός που ρωτά να μάθει το «τι είναι» και να το εσωτερικεύσει ως γνώση.

Βεβαίως όμως, ο ατομικός ανθρώπινος εγκέφαλος εκπροσωπεί τόσο το χωροχρονικά αφορισμένο σώμα μας, όσο και το είδος, ενσωματώνοντας το μέλλον, το παρελθόν αλλά συχνά και τους εγκεφάλους άλλων, ενώ σε ακόμα ανώτερο επίπεδο μπορούμε να πούμε πως διαφυλάσσει και την ύψιστη ουσία του ίδιου του φαινομένου της νόησης, κατά κάποιους μια αποστολή αποκλειστικά ανθρώπινη στο σύμπαν. Έτσι, το ερώτημα ανοίγει, ώστε να μην είναι ούτε ατομιστικό, αλλά σχεδόν ούτε και μοναδικά ανθρώπινο.

Η όποια απάντηση δεν θα πρέπει να ξεχνά ότι άλλο είναι φύση ενός προβλήματος και άλλο η λεκτική του διατύπωση. Πρέπει δηλαδή να έχει επίγνωση και αποδοχή των εγγενών ορίων που θέτει η χρήση της γλώσσας, ως του αναγκαστικού διαμεσολαβητικού οργάνου της απάντησης.

Η οποιασδήποτε φύσης εξήγηση του «τι είναι», όπως και οποιουδήποτε αλλού μέρους του κόσμου, είναι εξ ορισμού κάτι εντελώς διαφορετικό από τον ίδιο τον κόσμο, όπως ακριβώς ένας χάρτης δεν είναι και η περιοχή που απεικονίζει. Αυτή είναι ίσως μια πιο προκαταρκτική συνειδητοποίηση όποιου θέτει το ερώτημα «τι είναι…», το γεγονός δηλαδή ότι θέτει εαυτόν που ρωτά στη θέση ενός υποκειμένου απέναντι σε ένα αντικείμενο του οποίου ζητά μια εξήγηση.

Μάλιστα, η αναζήτηση μιας εξήγησης σε σχέση με την αναζήτηση της εξήγησης διαχωρίζει, σε αδρές γραμμές, την επιστημονική από τη θεολογική μεταφυσική βάση του ερωτήματος. Είναι πάντως γεγονός ότι υπάρχουν γύρω μας επιστήμονες που -ανεπίγνωστα μα ουσιαστικά- έχουν θεολογικές αναζητήσεις και θεολόγοι που -ανεπίγνωστα μα ουσιαστικά- επιζητούν επιστημονικές στηρίξεις.