Ακόμη ένα συναίσθημα καναπέ!

Υπάρχει ένα «συναίσθημα» που δεν οδηγεί πουθενά. Δεν πρόκειται για την αδιαφορία· αντιθέτως, μπορεί να είναι έντονο, ακόμη και συγκλονιστικό. Είναι η περίπτωση όπου κάτι δυνατό αισθάνομαι, το λέω, βρίσκω κι άλλους που αισθάνονται το ίδιο, συγκινούμαστε μαζί – και αυτό αρκεί.

Η πράξη συνεπάγεται αποτελέσματα και ακριβώς αυτά μπορεί να μην τα θέλουμε, γιατί θα αναστατώσουν τη ζωή μας. Σε αντίθεση, είναι προτιμότερο να προσπαθούμε να πετάξουμε και, όταν ο νόμος της βαρύτητας μας οδηγήσει στη συντριβή στο έδαφος, να εκφράσουμε πώς αισθανόμαστε, αμέσως πριν επιστρέψουμε γρήγορα στις «αρχικές ρυθμίσεις» μας, έτοιμοι για την επόμενη αποτυχημένη πτήση μας. Η εποχή μας έχει δημιουργήσει ένα εξαιρετικό περιβάλλον για αυτή την κατά συρροή αποσύνδεση, που μάλιστα αναπτύσσεται ως χιονοστιβάδα, αφού όσο το συναίσθημα χάνει την χειροπιαστή του υπόσταση, τόσο περισσότερο ζωντανεύει μέσα στη φανταστική του.

Στα κοινωνικά δίκτυα το συναίσθημα δεν μένει πλέον ιδιωτικό. Μετατρέπεται σε δημόσιο σήμα και μπορεί να ανταμειφθεί αμέσως. Σε μελέτη που συνδύασε δεδομένα από χιλιάδες χρήστες του Twitter με πειραματικά δεδομένα, διαπιστώθηκε ότι η θετική κοινωνική ανατροφοδότηση για εκφράσεις ηθικής αγανάκτησης αύξανε την πιθανότητα μελλοντικής έκφρασης αγανάκτησης. Οι χρήστες, επιπλέον, μετακινούνταν από τον αρχικό τόνο τους και προσαρμόζονταν στους εκφραστικούς κανόνες του ψηφιακού περίγυρου. Αυτά δείχνουν ότι πέρα από τις όποιες προσωπικές ψυχολογικές ανάγκες, αμυντικές ή προσαρμοστικές, ο άνθρωπος μπορεί και να εκπαιδευτεί στο να εκφράζεται χωρίς να πράττει.

Από πολύ μικροί, μπορούμε να μάθουμε ότι, αν η πραγματικότητα είναι γεμάτη γεγονότα που απαιτούν μια αντίδρασή μας αλλά οι δυνατότητές μας είναι περιορισμένες, το συναίσθημά μας μπορεί να βρει διέξοδο στη σκέτη έκφραση – άλλωστε, η επιθυμία ίσως γεννιέται ακριβώς όταν η βούληση δεν μπορεί να αποκτήσει τους πόρους που απαιτούνται για τη μετατροπή της σε πράξη. Αυτό γίνεται και πολύ πιο εύκολα όταν το κάνουν όλοι.

Το συναίσθημα αυτού του είδους μπορεί να γίνει εξαιρετικά επιδραστικό. Δικτατορίες μπορούν να λανθάνουν για χρόνια, όταν η ελευθερία του ατόμου εξαντλείται στην έκφραση απόψεων και δεν μεταφράζεται σε πράξη. Μπορεί ένα τέτοιο συναίσθημα να δώσει παθητικά την άδεια για να καούν «μάγισσες», να σταλούν παιδιά στον πόλεμο, να απαιτηθούν τιμωρίες και ανθρωποθυσίες – όμως δεν είναι αυτή η επιδίωξή του. Κατά παράδοξο τρόπο, αυτό το συναίσθημα δεν συμπιέζεται για να αποφευχθεί η προσωπική ή πολιτική ευθύνη, αλλά διογκώνεται σε μια τέτοια δημόσια υπόσταση, ώστε να φαίνεται πως δεν χρειάζεται πλέον μια πράξη η οποία να συνεπάγεται τέτοια ευθύνη.

Πρόκειται για ένα «συναίσθημα καναπέ», θα λέγαμε. Δεν πρόκειται όμως για την ευθυνοφοβία του «κάποιος πρέπει να κάνει κάτι και δεν θέλω να είμαι εγώ», αν και όντως κανείς δεν κάνει κάτι. Για την ακρίβεια, μπορεί να είναι συναίσθημα καναπέ, αλλά και συναίσθημα εκείνου που παίρνει τον καναπέ μαζί του όταν βγαίνει στη δημόσια σφαίρα, αν ο καναπές είναι ένας τρόπος να παρατηρείς τον κόσμο χωρίς να τον αφήνεις να σε μετακινήσει.

Ο άνθρωπος που πλάθεται έτσι είναι παράξενα ενεργητικός και παθητικός ταυτόχρονα. Ενεργητικός στην έκφραση, παθητικός στη συνέπεια. Συμμετέχει διαρκώς, χωρίς να χρειάζεται να δεσμευτεί σε τίποτα απέναντι στην πραγματικότητα. Έχει συναισθήματα που ολοκληρώνονται μέσα στην ίδια τους την έκφραση, σε αντίθεση με τη συνήθη λειτουργία, που είναι η συσσώρευση της παρόρμησης προς κάποια πράξη. Δεν είναι αναίσθητος, αλλά κάποιος στον οποίο το συναίσθημα έχει πάψει να αποτελεί πέρασμα προς την πράξη και έχει μετατραπεί σε τελικό προορισμό. Και κάπου ανάμεσα στην προηγούμενη και την επόμενη κατανάλωση θλίψης, τραγωδίας ή αγανάκτησης, μπορεί να έρθει και να πει:

«Ουφ, γράψτε μας επιτέλους και για κάτι πιο ευχάριστο!»

Υ.Γ. Όλα αυτά γράφτηκαν με τον συγγραφέα καθισμένο σε καρέκλα.