Η νέα μνήμη της ανθρωπότητας

Η αίσθηση ότι είμαι ο ίδιος άνθρωπος που ήμουν πριν από δέκα χρόνια φαίνεται τόσο αυτονόητη, ώστε σπάνια αναρωτιόμαστε από πού προέρχεται. Αν όμως την εξετάσουμε προσεκτικά, διαπιστώνουμε ότι δεν πηγάζει από κάποια άμεση εμπειρία μιας αμετάβλητης ταυτότητας. Αυτό που βιώνω άμεσα είναι πάντοτε και μόνο το παρόν. Η βεβαιότητα ότι είμαι ο ίδιος άνθρωπος με εκείνον που έζησε τα παιδικά μου χρόνια γεννιέται όταν το παρόν μου ενσωματώνει το παρελθόν μέσω των αναμνήσεών του. Η μνήμη είναι δηλαδή που λειτουργεί ως γέφυρα ανάμεσα στις διαδοχικές στιγμές της συνείδησης, δημιουργώντας την αίσθηση μιας αδιάσπαστης προσωπικής συνέχειας.

Αν επεκτείνω το ερώτημα πέρα από το άτομό μου, θα μπορούσα να αισθανθώ ότι αποτελώ τη συνέχεια του πατέρα ή της μητέρας μου; Του πέμπτου προπάππου μου; Του Σωκράτη ή του Ομήρου; Βιολογικά και πολιτισμικά είμαι αναμφίβολα αποτέλεσμα μιας αδιάκοπης αλυσίδας. Μέσα μου υπάρχουν γονίδια, γλώσσα, γνώσεις, αξίες και τρόποι σκέψης που μεταφέρθηκαν μέσα από αμέτρητες γενιές, αλλά δεν αισθάνομαι τη συνείδησή τους. Η αλυσίδα δεν έχει διακοπεί, έχει όμως διακοπεί η βιωματική μνήμη που θα μου επέτρεπε να βιώσω την Ιστορία ως δική μου ιστορία. Ο πολιτισμός μπορεί να ιδωθεί ως ένας τεράστιος μηχανισμός αλληλομεταφοράς μνήμης, αλλά με τη μορφή της πληροφορίας και όχι του βιώματος. Αυτό που λέμε συλλογική μνήμη, μνήμη του πολιτισμού, δεν είναι ένα βίωμα πέρα από τον ατομικό ορίζοντα, παρά μόνο η προβολή των πληροφοριών στην οθόνη των πιο κοντινών αντίστοιχων ατομικών μου εμπειριών, εφόσον αυτές υπάρχουν.

Το αποτύπωμα της ανθρωπότητας είναι μια σκυταλοδρομία ανάμεσα στην ατομική και την πολιτισμική γνώση: κάθε γενιά παραλαμβάνει όσα έχουν προηγηθεί και τα χρησιμοποιεί για να δημιουργήσει κάτι νέο. Χωρίς τη συσσώρευση αυτής της γνώσης, ακόμη και η μεγαλοφυΐα δεν θα μπορούσε να φτάσει μακριά.  Και κάπου εδώ εμφανίζεται σήμερα η Τεχνητή Νοημοσύνη ως κάτι περισσότερο από ένα νέο εργαλείο.

Για πρώτη φορά αποκτούμε έναν μηχανισμό που μπορεί να συγκεντρώνει και να ανασυνθέτει σε τεράστια κλίμακα διαφορετικές μορφές εκφρασμένης ανθρώπινης διανόησης: γλώσσα, επιστήμη, λογοτεχνία, μουσική, εικόνες, ιδέες. Η ΤΝ δεν είναι απλώς μια μορφή δεινής μνήμης των ανθρώπινων, διότι μπορεί και να συνδυάζει θραύσματά με νέους τρόπους, παράγοντας έτσι κάτι που δεν υπήρχε ακριβώς έτσι μέσα στα καταγεγραμμένα διανοητικά συμβάντα.

Πριν μερικές ημέρες, έδωσα σε μια εφαρμογή ΤΝ κάποιες μουσικές ιδέες μου και μια ψηφιακή ορχήστρα ανεξάντλητων πόρων τις μετέτρεψε μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα σε ολοκληρωμένα μουσικά έργα, που μέχρι πρόσφατα δεν θα μπορούσαν να έχουν υπάρξει με κανέναν τρόπο. Πρώτη αντίδραση, η συγκίνηση – το να ακούσω μια μουσική ιδέα μου εκτελεσμένη από ορχήστρα φάνταζε ένα παραληρηματικό όνειρο. Επόμενη αντίδραση, το δέος, συνειδητοποιώντας τη συνύπαρξη πλέον τέτοιων έργων πλάι-πλάι με τα έργα ζωής των κλασικών και των σύγχρονων μουσικών.

Αυτό δημιουργεί γενικότερα μια παράδοξη κατάσταση. Η ανθρώπινη γνώση, η οποία μέχρι σήμερα μεταφερόταν κυρίως από άνθρωπο σε άνθρωπο, αποκτά έναν νέο φορέα. Η ίδια η μηχανή δεν διαθέτει, τουλάχιστον όπως την γνωρίζουμε σήμερα, βιωματική μνήμη και πολύ περισσότερο και κανενός άλλου. Δεν έχει ζήσει την παιδική ηλικία ενός συγγραφέα ή ποιητή, δεν έχει ερωτευτεί, πενθήσει, φοβηθεί ή δημιουργήσει μέσα από μια ανθρώπινη ζωή, δεν έχει διενεργήσει πειράματα, δεν έχει εκτεθεί στην υπεύθυνη αλληλεπίδραση με τους ανθρώπους που συμβουλεύει, αλλά μέσα στην εκπαίδευσή της βρίσκεται πλέον ένα τεράστιο πληροφοριακό αποτύπωμα της ανθρωπότητας – και όχι μόνο. Έτσι, κινείται ακριβώς στον ίδιο χώρο με τη συλλογική μνήμη, την οποία ήδη μεταβάλλει με πρωτοφανή τρόπο.

Μέχρι σήμερα, η συλλογική μνήμη ήταν μια σκυταλοδρομία μεταξύ ανθρώπων: ο ένας μάθαινε από τον προηγούμενο, δημιουργούσε και παρέδιδε στον επόμενο. Τώρα, η σκυταλοδρομία διακλαδώνεται και στην ανταλλαγή αυτής της σκυτάλης παρεμβάλλεται εμφατικά –πιο εμφατικά δεν γίνεται– και ένας μη ανθρώπινος φορέας. Ένα σημαντικό ερώτημα, λοιπόν, για την ΤΝ δεν είναι το αν θα γίνει εξυπνότερη από εμάς, αλλά και το τι θα γίνει η συλλογική μνήμη όταν σε αυτήν αναμειγνύονται διαρκώς μη ανθρωπογενή συμβάντα.