Το -καθόλου απλό- ζήτημα της αιτίας

Η διαίρεση του κόσμου σε αιτίες και αποτελέσματα μάς μοιάζει στους ανθρώπους τόσο αυτονόητη, ώστε ουσιαστικά θεμελιώνει και την κεντρική και περιλάλητη αναζήτησή μας, αυτή «του νοήματος της ζωής», αφού πρακτικά, όταν αναφερόμαστε σε αυτό, εννοούμε συνήθως τον προσδιορισμό των αποτελεσμάτων εκείνων για τα οποία η ζωή μας αξίζει να γίνει… αίτιο.

Όταν επιχειρούμε να προσδιορίσουμε αν κάτι είναι αιτία ή αποτέλεσμα, θα πρέπει σίγουρα να συμπεριλάβουμε ένα χρονικό κριτήριο (η αιτία προηγείται). Σίγουρα, τίποτα το μελλοντικό δεν μπορεί να προκαλέσει αποτελέσματα στο παρελθόν, όμως πολλά από όσα προηγούνται δεν είναι αίτια όσων έπονται.

Ένα άλλο πιθανό κριτήριο είναι η συνεπαγωγή, δηλαδή το ότι για να είναι κάτι αίτιο ενός αποτελέσματος θα πρέπει να είναι παρόν όταν είναι παρόν και το αποτέλεσμα.  Και εδώ, όμως, συμβαίνει να υπάρχουν αίτια που δρουν σε χρονικά πολύ απομακρυσμένη φάση, ώστε να μην είναι πλέον παρόντα όταν επέλθει το αποτέλεσμα, ενώ -το σημαντικότερο- υπάρχουν πάντα και τα κρυφά αίτια. Αν και είμαστε σίγουροι πως ό, τι βλέπουμε είναι παρόν, δεν μπορούμε να είμαστε σίγουροι για το αντίθετο, με άλλα λόγια, το να μην φαίνεται κάτι δεν κρίνει και το αν είναι ή αν ήταν παρόν. Η σκέψη μας των σύγχρονων ανθρώπων είναι άλλωστε επίσης μπολιασμένη, αν όχι αυτοματοποιημένη, ως προς την υποψία της ύπαρξης κρυφών και αόρατων αιτίων.

Πόση χρονική απόσταση μπορεί όμως να έχει ένα αίτιο από το αποτέλεσμα ώστε να εξακολουθεί να θεωρείται αίτιο; Η χρονική απόσταση αφήνει όλο και μεγαλύτερο χώρο, ώστε να παρεισφρήσουν και άλλα πιθανά αίτια, ώστε το αρχικό να θεωρείται πλέον αμελητέο. Στο διάσημο παράδειγμα περί του χάους, πώς είναι δυνατόν ποτέ, για μια οποιαδήποτε «καταιγίδα στη Νέα Υόρκη» να μπορούμε πράγματι με λογικά κριτήρια να συμπεράνουμε ότι «έφταιξε αυτή η πεταλούδα που πέταξε στο Πεκίνο»;

Κάθε εξήγηση που αναζητούμε εισάγει αναπόσπαστα στην αναζήτησή μας την έννοια της αιτιότητας, ωστόσο, για τους παραπάνω απλούς λόγους, μεταξύ δύο ξεχωριστών συμβάντων, τα κριτήρια διάκρισης μεταξύ του ρόλου του ποιο παίζει το ρόλο της αιτίας και ποιο το ρόλο του αποτελέσματος, δεν είναι επαρκή και ξεκάθαρα.