Ο Άντονι Στήβενς και ο εαυτός μας των 2.000.000 ετών

Τον Ιούλιο του 2023, η Κέρκυρα απώλεσε έναν σημαντικό κάτοικό της, τον Βρετανό καθηγητή ψυχιατρικής Άντονυ Στήβενς. Ο Άντονυ ερωτεύτηκε το νησί μας και το επέλεξε για να περάσει τα 20 χρόνια της ζωής του μετά τη συνταξιοδότησή του, αλλά και στους αιώνες. Ο έρωτάς του για το συνολικό πακέτο ζωής, με τα καλά και τα κακά του, που αντιπροσωπεύει η Κέρκυρα, είναι χαρακτηριστικά απαθανατισμένος και στα διαθέσιμα στο διαδίκτυο βίντεο όπου μιλάει για το έργο του και τη φιλοσοφία ζωής του.

Το νησί μας, τουλάχιστον μέχρι σήμερα, αγαπιέται από σημαντικούς ανθρώπους και όταν λέω σημαντικούς, εννοώ πνευματικά σημαντικούς. Ο Στήβενς υπήρξε ένας ψυχίατρος και ακαδημαϊκός νευροεπιστημονας που άφησε σημαντικό αποτύπωμα στην παγκόσμια ψυχιατρική. Για να καταλάβουμε όμως τη συμβολή του, θα πρέπει πρώτα να αποκτήσουμε μια αίσθηση για τον επιστημονικό αυτό κλάδο περί τα τέλη του 19ου αιώνα.

Κατά την εποχή αυτή, ο όρος που επικρατούσε στην Αγγλική βιβλιογραφία για να περιγράψει την ειδικότητα που μελετά την παθολογική συμπεριφορά των ανθρώπων αφορούσε το αποκαλούμενο «αποξενωμένο» μυαλό. Alienist καλούταν ο ψυχίατρος τότε, όταν δεν αποκαλούταν απλώς «γιατρός φρενοκομείου»! Στην εποχή αυτή, που σηματοδοτείται και από τη σύλληψη της έννοιας του υπερανθρώπου, από τον Φ. Νίτσε, παρατηρείται μια απογείωση της θεώρησης του γνωστικού στοιχείου του ανθρώπου, έναντι αυτής του όλου ψυχικού. Αν και μέχρι ένα σημείο, περίπου 2 εκατομμύρια χρόνια παλαιότερα, ο εγκέφαλος των προγονικών ειδών μας εξελίσσεται με βάση το βιολογικό χρόνο και περιέχει ένστικτα και μαθήσεις, τα τελευταία 2 εκατομμύρια χρόνια, τα οποία είναι το 1/2000 της ζωικής εξέλιξης των 4 δις ετών, βλέπουμε την εξέλιξη του νεοφλοιού, που αντίστοιχα προσφέρει το χάρισμα της επεξεργασίας των αισθήσεων με βάση και έναν αφαιρετικά προσομοιωμένο, συμβολικό κόσμο.

Τελικά, ανθρώπινη πεμπτουσία γίνονται μόνο οι σκέψεις, ενώ ένστικτα και συναισθήματα γίνονται κατάλοιπα του βιολογικού παρελθόντος μας, περίπου ό, τι είναι και η σκωληκοειδής απόφυση. Όποιος πάσχει ως προς αυτά είναι σε «αποξένωση από το μυαλό του», δηλαδή παρουσιάζει αλλοίωση στην ίδια την ανθρώπινη φύση του. Η μετάβαση από το οργανικό στο γνωστικό στοιχείο του ανθρώπου υπήρξε τόσο μεθυστική, ώστε η ψυχική επιστήμη περίπου στα τέλη του 19ου αιώνα σχεδόν δεν μπορούσε να διανοηθεί ότι όντως υπάρχει το οργανικό στοιχείο μέσα στους ψυχικά υγιείς ανθρώπους.

Ακριβώς τότε εμφανίζονται οι μεγάλοι θεωρητικοί του βάθους, Κ. Γιουνγκ, Σ. Φρόιντ και Αλ. Άντλερ, οι οποίοι επαναφέρουν στο προσκήνιο της επιστημονικής συνείδησης αυτό που η ίδια η συνείδηση είχε ξεχάσει, παρατηρώντας ίσως μόνο τις δικές της λειτουργίες: την ύπαρξη ασυνειδήτων και προεγχαραγμένων στον εγκέφαλο εξίσου βασικών διεργασιών.

Ο Άντονυ Στήβενς υπήρξε πρωτοπόρος, το 1966, ως προς την επικύρωση της γιουνγκιανής θεωρίας με αυτό που σήμερα, στα 2025, ονομάζουμε προοπτική συγκριτική κλινική μελέτη. Στο ορφανοτροφείο «Μητέρα», των Αθηνών, απέδειξε ότι τα βρέφη δεν γεννιούνται απλώς προγραμματισμένα να αναζητούν φροντίδα και προσκόλληση γενικά από όποιον θα τα φροντίσει, αλλά ειδικότερα να δημιουργούν δεσμό με έναν μοναδικό πρωταρχικό φροντιστή, που επιλέγουν ενστικτωδώς και συνήθως είναι και η βιολογική τους μητέρα. Η Μάνα είναι ένα αρχέτυπο του μυαλού μας δηλαδή μια καθολικά κληρονομούμενη και προεγχαραγμένη στον εγκέφαλο «αναμονή περιεχομένου», η οποία συνιστά έναν μεγάλο συμβολισμό του πνεύματος των ανθρώπων όλων των πολιτισμών και όχι κάποιο τυφλό μονόδρομο αντανακλαστικό. Άλλοι τέτοιοι συμβολισμοί κατά την πρωιμότερη θεωρία του Γιουνγκ ήταν π.χ. ο «Ήρωας» και η «Σκιά».

Στην ακαδημαϊκή του πορεία, ο Στήβενς ανέπτυξε περαιτέρω την κεντρική αυτή θέση, συγγράφοντας τελικά το magnum opus του, «Φυσική ιστορία του εαυτού» (Natural History of the self, 1993), αναφερόμενος σε έναν ενιαίο προπολιτισμικό ανθρώπινο εαυτό, που γεννιέται πριν από κάπου 2.000.000 χρόνια και αποτελείται από τα αρχέτυπα που συναπαρτίζουν ένα βιολογικά προσχηματισμένο συλλογικό ασυνείδητο, το οποίο συνομιλεί αμφίδρομα με τον εκάστοτε πολιτισμό στον οποίο γεννιόμαστε.

Την Τετάρτη 5 Μαρτίου, στις 6 το απόγευμα, ο Άντονυ Στήβενς τιμάται, στην αίθουσα εκδηλώσεων «Εύη Λάσκαρι», στο Παλαιό Φρούριο, με μια ομιλία από τον καλό του φίλο και πνευματικό συνοδοιπόρο του Ζέφυρο Καυκαλίδη και ακολούθως με μια συζήτηση, επί όλων αυτών, στην οποία θα συμβάλλω και εγώ καταθέτοντας τη νευρολογική οπτική μου.

ΦΩΤΟ ΑΡΧΕΙΟΥ