Τον πόλεμο δεν τον ξεκινούν οι πολεμοχαρείς

Όταν προσπαθούμε να εξηγήσουμε έναν πόλεμο, συχνά αναζητούμε τον άνθρωπο που τον ξεκίνησε: τον δικτάτορα, τον στρατηγό, τον πολιτικό, τον «διεστραμμένο», τον «πολεμοχαρή» που βρέθηκε σε καίρια θέση. Σαν ο πόλεμος να είναι κυρίως αποτέλεσμα της βούλησης κάποιων ανθρώπων που, σε μια δεδομένη στιγμή, αποφασίζουν να στραφούν εναντίον κάποιων άλλων, ομοίων τους.

Μήπως όμως αυτή η εικόνα είναι υπερβολικά απλή; Ο ηγέτης μπορεί να δώσει μια διαταγή, αλλά δεν δημιουργεί από το μηδέν τις αντιθέσεις πάνω στις οποίες θα στηριχθεί. Ο πόλεμος έχει αρχίσει πολύ νωρίτερα απ’ όταν κηρύσσεται και σε ένα επίπεδο πολύ βαθύτερο: στην καθημερινή ανθρώπινη ψυχολογία.

Δεν χρειάζεται εκατομμύρια άνθρωποι να επιθυμούν έναν πόλεμο. Αρκεί εκατομμύρια άνθρωποι να συσσωρεύουν μικρές ζήλιες, φόβους, καχυποψία, ανταγωνισμούς, αισθήματα αδικίας και, για τις καινούργιες μορφές πολέμου, απλώς μοιρολατρία και παραίτηση. Όταν αυτά αλληλεπιδράσουν μεταξύ τους, σχηματίζουν μια λάβα που τελικά αναδύεται μέσα από την κοινωνία ως θερμός πόλεμος. Αυτό συμβαίνει ιδίως όταν οι θεσμοί χάνουν τη νομιμοποίησή τους και οι άνθρωποι απομένουν γυμνοί από τις διαμεσολαβήσεις αυτών των θεσμών, βλέποντας στον άλλον μόνο απειλή. Κάπως έτσι, άλλωστε, σήμερα οι δάσκαλοι δέρνονται από μαθητές και γονείς.

Αυτό δεν σημαίνει ότι οι ηγέτες απαλλάσσονται από την ευθύνη τους. Σημαίνει ότι ακριβώς τότε περιμένει κανείς να δικαιώσουν τα προνόμια του ηγέτη και να αναλάβουν να ερμηνεύσουν την κοινωνία και να πράξουν με τρόπο που να διασφαλίζει τη βραχυπρόθεσμη κινητοποίησή της αλλά και τη μεσοπρόθεσμη ευημερία της.

Ο πόλεμος είναι τεράστιος: είναι μια ψυχολογία, μια οικονομία και μια εκδοχή πολιτισμού από μόνος του. Τα υλικά του, όμως, είναι μικρά. Αρκεί να μπορούν να δημιουργήσουν την κοινωνία μέσα στην οποία παύει να φαίνεται αδιανόητος, αποτρέποντας το «εγώ» από το να βλέπει τον άλλο ως συνάνθρωπο και κάνοντάς το να αρχίζει να τον βλέπει μόνο ως «άλλον».

Σε μια τέτοια κατάσταση αρκεί απλώς κάποιος να δώσει μορφή στο διάχυτο συναίσθημα για να το μετατρέψει σε πράξη. Εκεί εμφανίζεται, κρίσιμα, ο πολεμοχαρής ηγέτης, ως αυτός που καταφέρνει να οργανώσει τις διαφορετικές προσωπικές δυσαρέσκειες και να τις συμπυκνώσει σε μία ιστορία, όπου κάποιος πόλεμος αποτελεί το προδιαγεγραμμένο τέλος της — σαν χολιγουντιανή ή σαν παλιά ελληνική ταινία... Ο πολεμοχαρής ηγέτης οργανώνει μια εξέδρα, όπου οι απωθημένες, επιθυμητές επιμέρους κινήσεις κάθε θεατή μεταφράζονται σε συλλογικές κινήσεις των παικτών.

Το παραπάνω δεν είναι καθόλου κάτι σπάνιο ή ιδιαίτερο. Οι άνθρωποι, μεταβαίνοντας από την παιδική στην ενήλικη ζωή, χρησιμοποιούν τα συναισθήματά τους ως κινήσεις μέσα σε παιχνίδια που δεν αναγνωρίζουν ως παιχνίδια. Ο πόλεμος τότε λειτουργεί όχι ως μια ρεαλιστικά αναγκαία μάχη υπέρ των εσχάτων, αλλά ως ένα τεράστιο, συλλογικό συναισθηματικό παιχνίδι ενηλίκων: προσφέρει έναν σαφή εχθρό, μια δραματική αφήγηση, την αίσθηση σκοπού, ταυτότητα και αλληλεγγύη σε μια κοινωνία που τα έχει χάσει και της οποίας κάθε μέλος έχει —κρίσιμα— αρνηθεί να αναλάβει την ευθύνη για αυτή την τρομακτική, συνεχιζόμενη απώλεια.