Το “Τελευταίο σημείωμα” ως κινηματογραφικό υπόδειγμα

Στην ταινία “Το τελευταίο σημείωμα" του Παντελή Βούλγαρη (2017) με θέμα της την εκτέλεση των διακοσίων, απεικονίζεται σε τουλάχιστον τρία πλάνα και ένας στρατιωτικός φωτογράφος Ναζί, να φωτογραφίζει ακριβώς τις στιγμές πριν από την εκτέλεση, σε χρόνο ομως ανύποπτο ως προς τις φωτογραφίες που δημοσιεύτηκαν λίγες ημέρες πριν και κανείς δεν γνώριζε την ύπαρξή τους.

Το γεγονός δημιουργεί έντονη την εντύπωση μιας κινηματογραφικής προφητείας, αλλά μάλλον αναδεικνύει ένα ιδιαίτερα επίκαιρο ζήτημα στην εποχή του λαϊκισμού, της επίπλαστης πραγματικότητας και της εντυπωσιοθηρίας.

Το καθεστώς του Χίτλερ τεκμηρίωνε συστηματικά τις επιχειρήσεις του και στο πλαίσιο αυτό, η ναζιστική μηχανή προπαγάνδας χρησιμοποιούσε φωτογράφους για να καταγράφει τα «αντίποινα», είτε για εσωτερική τεκμηρίωση είτε για αποτρεπτική προπαγάνδα.

Ένας σκηνοθέτης γνωστός για τη σχολαστική ιστορική του έρευνα (βλ. και τη “Μικρά Αγγλία”), δεν θα έβαζε έναν φωτογράφο αυθαίρετα ανάμεσα στους εκτελεστές. Είναι μια δραματουργική επιλογή του, που όμως βασίζεται σε ιστορικό δεδομένο.

Αυτό που κάνει την υπόθεση να μοιάζει «μεταφυσική» είναι ότι η κινηματογραφική εικόνα του 2017 σχεδόν ταυτίζεται με το αρχειακό υλικό που ήρθε στο φως το 2026. Η έρευνα για την αλήθεια κατόρθωσε να αναβιώσει, κυριολεκτικά, το συμβάν, όπως θα το έκανε μια αναπαράσταση φόνου!

Όταν ο κινηματογράφος –ή και η ιστορική λογοτεχνία, που τόσο προτιμάται ιδίως από τους Έλληνες συγγραφείς–  βασίζεται σε στιβαρή ιστορική έρευνα και κατανόηση, δεν αλλοιώνει το παρελθόν, είτε αγιογράφωντας είτε απομυθοποιώντας. Ανασυνθέτει δομές, σχέσεις και συμπεριφορές. Αν γνωρίζεις πώς λειτουργούσε το πλαίσιο μιας ιστορικής στιγμής, μπορείς να προβλέψεις τι πιθανότατα έγινε, ακόμη κι αν δεν έχεις το ντοκουμέντο στα χέρια σου.

Αυτή η «σύμπτωση» φέρνει καθαρά στο φως τη δύναμη της τεκμηριωμένης κινηματογραφίας, παρά κάποια μαντική της διάσταση. Η διάφανη θερμότητα της τεκμηρίωσης μπορεί να είναι και το ισχυρότερο συγκινησιακό εργαλείο της τέχνης που “βασίζεται σε πραγματικά γεγονότα”.