Η αυθεντική δημιουργία ως αυτογνωσία

Το πώς αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο, όσα μας συγκινούν ή μας απωθούν, ακόμη και οι λέξεις με τις οποίες επιλέγουμε να εκφραστούμε, φέρουν το μη καθοριζόμενο από εμάς αποτύπωμα του χωροχρόνου της ύπαρξής μας, των πρώιμων εμπειριών, των κοινωνικών σχέσεων και των πολιτισμικών επιρροών. Ένα μέρος το γνωρίζουμε· ένα άλλο δρα μέσα μας ανεξέλεγκτα. 

Όταν γράφουμε, συνθέτουμε μουσική ή ζωγραφίζουμε, εκφράζονται μέσα από εμάς αυτές οι εγγραφές. Η δημιουργία γίνεται έτσι ένας τρόπος επαφής με το ίδιο μας το ασυνείδητο και, υπό αυτή την έννοια, μια διαδικασία αυτογνωσίας με ενδεχομένως θεραπευτική διάσταση – κάτι που βαθαίνει σημαντικά το κλισέ «γράφω για ψυχοθεραπεία». Αυτό έρχεται σε αντίθεση με τη συχνή αντίληψη που έχουμε για τη δημιουργία, περί μιας συνειδητής πράξης. Έχουμε πρόθεση, επιλέγουμε τα μέσα μας και παράγουμε ένα αποτέλεσμα, ωστόσο, η δημιουργική διαδικασία καθόλου δεν περιορίζεται σε αυτά.

Σίγουρα, μεγάλο ποσοστό του κάθε έργου, ακόμη και της 9ης Συμφωνίας, δεν ανήκει στον δημιουργό. Δεν υπάρχει έργο που γεννιέται έξω από την κοινωνία ή τον πολιτισμό. Ακόμη και τα πιο προσωπικά μας μέσα έκφρασης είναι εν μέρει κληρονομημένα. Ακόμη και τα πιο καινοτόμα γεννιούνται ως διαλεκτική απάντηση στα προϋπάρχοντα. Η γλώσσα που χρησιμοποιούμε και οι μορφές που μας συγκινούν έχουν ιστορία πολύ μεγαλύτερη από τη δική μας. Ο δημιουργός δεν επινοεί από το μηδέν. Εκείνο που μπορεί να κάνει, στην καλύτερη δυνατή περίπτωση, είναι να συνθέσει τα υλικά του με έναν τρόπο, μετατρέποντας το χάος του πεδίου των εκφράσεων σε προσωπικό συμβάν.

Όμως ούτε αυτό εξαντλεί την ουσία της δημιουργίας. Ουσιώδης πλευρά της είναι και το ότι ο δημιουργός ανακαλύπτει τι ήθελε να εκφράσει μέσα από την ίδια τη διαδικασία της έκφρασης. Ένας μουσικός μπορεί να ακούσει στο ολοκληρωμένο έργο του τη μελαγχολία που δεν είχε συνειδητοποιήσει ότι τον διακατείχε. Ένας συγγραφέας μπορεί να αναγνωρίσει σε έναν φανταστικό χαρακτήρα τον δικό του φόβο ή επιθυμία που δεν θα μπορούσε να ομολογήσει άμεσα. Το έργο δεν του επιστρέφει απλώς όσα γνώριζε – του έδωσε την ευκαιρία να ανακαλύψει όσα δεν γνώριζε ακόμη.

Οπωσδήποτε, σε κάθε έργο που μας συγκινεί ή μας εκφράζει αναγνωρίζουμε, σε κάποιον βαθμό, τον εαυτό μας, είτε είμαστε οι δημιουργοί του είτε απλά ερχόμενοι σε επαφή με αυτό. Κατόπιν των παραπάνω όμως, κρίσιμο ερώτημα γίνεται το πόσο βαθιά και πόσο καίρια φτάνει η αναγνώριση. Σε ποιον βαθμό το έργο εκφράζει τον εαυτό που γνωρίζουμε και σε ποιον βαθμό μάς αποκάλυψε κάτι κεντρικό για εμάς που δεν γνωρίζαμε ακόμη;

Η επισήμανση του ειδικότερου αυτού δεδομένου έχει μεγάλη σημασία σήμερα, στις απαρχές της επανάστασης της τεχνητής νοημοσύνης, κατά την οποία φουντώνει η ανησυχία για το πόσο ένα κείμενο, ένα μουσικό κομμάτι ή ένα έργο τέχνης που υποβοηθείται ή και αμιγώς είναι προϊόν τεχνητής νοημοσύνης είναι δικό μας (πολύ πέρα από τον στενό νομικό ορισμό τού ποιος το καταθέτει πρώτος στη δημόσια σφαίρα). 

Ο Μπαχ και ο Μπετόβεν είχαν επιρροές, ο σύγχρονος μουσικός που χρησιμοποιεί εφαρμογές AI θα τις είχε επίσης, ανεξαρτήτως αυτής της χρήσης. Η ΑΙ ανασυνθέτει πολιτισμικά μοτίβα και παράγει έργα που μοιάζουν με ανθρώπινες δημιουργίες, αλλά δεν έχουν υποσυνείδητο. Αν ένα έργο γεννιέται από την αλληλεπίδραση της συνείδησης με ένα υποσυνείδητο που έχει διαμορφωθεί τόσο από προσωπικές όσο και από συλλογικές επιρροές, τότε η ανθρώπινη δημιουργία δεν είναι ούτε απολύτως ατομική ούτε απλώς συλλογική, αλλά η ιδιαίτερη συνάντηση αυτών των δύο διαστάσεων, σε μία συγκεκριμένη στιγμή ενός ανθρώπου.

Με τον τρόπο αυτό, το παραπάνω ερώτημα θα μπορούσε να απαντάται επί της ουσίας του πιο απλά απ’ όσο το κάνει η όποια πράξη επικύρωσης: ένα έργο είναι τόσο δικό σου στον βαθμό που, μέσα από τη δημιουργία του, ανακαλύπτεις κάτι δικό σου που δεν γνώριζες μέχρι τότε. Αν μάλιστα, από την άλλη, επαναλαμβάνεσαι από έργο σε έργο, τότε ίσως όλα να ανήκουν σε έναν προηγούμενο εαυτό της ζωής σου, γιατί ίσως η πιο βαθιά παρανόηση για το «εγώ» είναι ότι πρόκειται για κάτι εφάπαξ πλασμένο και εσαεί αμετάβλητο, αν και αλλάζει συνεχώς.

Αν και κλονίζει σημαντικά τον ναρκισσισμό μας, εμάς των δημιουργών,* ασφαλώς η εν λόγω διάσταση της δημιουργίας δεν μπορεί να μετρηθεί με αξιοπιστία ούτε να αποτελέσει από μόνη της απόδειξη μιας μητρότητας έστω και… παράπλευρης. Δεν υπάρχει κλίμακα που να υπολογίζει πόσο από τον εσωτερικό κόσμο μας έχει αποτυπωθεί σε μια δημιουργία μας, ούτε αν ο ίδιος κόσμος δεν αφορά κανέναν άλλον στον ίδιο βαθμό. Ως ένα επί της ουσίας κριτήριο όμως, το βάθος της αυτοαναγνώρισης μπορεί να αποτελέσει μια από τις αυθεντικότερες διαθέσιμες δηλώσεις δημιουργικής ιδιοκτησίας. Απαραίτητη προϋπόθεση, να αποδεχτούμε ότι η εποχή γεννά και ο δημιουργός μόνο ξεγεννά.

* «Δήλωση μεροληψίας»: χρησιμοποιώ εφαρμογές ΑΙ για την υλοποίηση μουσικών μου εμπνεύσεων του παρελθόντος και του παρόντος, που αλλιώς θα παρέμεναν για πάντα απλά σκαριφήματα σε σκονισμένες κασέτες μαγνητοφώνου.

ΦΩΤΟ@PIXABAY