Το «ψυχωτικό» σύμπτωμα που το λέμε πληθωρισμό

Η νόησή μας δεν έχει άμεση σύνδεση με την πραγματικότητα. Κατασκευάζει μια δυναμική εσωτερική αναπαράσταση της τελευταίας και στο εξής αναφέρεται σε αυτήν. Τις περισσότερες φορές η αναπαράσταση παρακολουθεί τις αλλαγές και παραμένει αρκετά πιστή ώστε να μπορούμε να κινηθούμε μέσα στον εξελισσόμενο κόσμο. Υπάρχουν όμως στιγμές όπου παύει να αντιστοιχεί σε αυτό που αναπαριστά. Η νόηση μπορεί τότε να επινοεί την αναπαράσταση. Στην ακραία της μορφή, η πραγματικότητα μπορεί να υποχωρήσει μπροστά σε μια εσωτερικά συνεκτική, αλλά εξωτερικά αναντίστοιχη, ατομική πεποίθηση και τότε μιλάμε για ψύχωση.

Κάτι ανάλογο μπορούμε να δούμε και στην οικονομία. Το χρήμα είναι, στην ουσία του, μια αναπαράσταση του έργου. Είναι η γλώσσα της ανθρώπινης παραγωγής, ένας τρόπος μέτρησής της και, στην πιο ενδιαφέρουσα προβολή της στο μέλλον, μια υπόσχεση έργου: το σημερινό χρήμα αντιστοιχεί σε παραγωγική δυνατότητα του παρόντος, ενώ η αποταμίευση αποτελεί υπόσχεση παραγωγικής δυνατότητας στο μέλλον.

Όσο η ποσότητα και η κατεύθυνση του χρήματος αντιστοιχούν στην πραγματική δυνατότητα παραγωγής, η αναπαράσταση παραμένει λειτουργική. Όταν όμως η οικονομική αναπαράσταση αρχίζει να αυτονομείται από την πραγματική παραγωγική βάση, μπορεί να συμβεί κάτι παράδοξο, κάτι που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε «ψυχωτικό»: εδώ δεν έχουμε απαραίτητα λιγότερη πίστη, αλλά περισσότερη, σε μια όμως όλο και λιγότερο πραγματική υπόσχεση.

Η τιμή ενός περιουσιακού στοιχείου μπορεί να αυξάνεται επειδή όλοι πιστεύουν ότι θα αυξηθεί. Η πίστη παράγει συμπεριφορά, η συμπεριφορά παράγει νέα τιμή και η νέα τιμή επιβεβαιώνει την αρχική πίστη. Έτσι η αναπαράσταση αρχίζει να τρέφει τον εαυτό της, μέχρι τη στιγμή που η πραγματικότητα ζητά να εκπληρωθεί η υπόσχεση. Τότε, αυτό που ονομάζουμε πληθωρισμό δεν είναι η έναρξη της ασθένειας αλλά η στιγμή κατά την οποία η πραγματικότητα συγχρονίζεται βίαια με την αναπαράσταση. Η στιγμή όπου ο άρρωστος που αρνείται τα συμπτώματα δεν μπορεί ένα πρωί να κατέβει από το κρεβάτι του ή που έχοντας πειστεί ότι μπορεί να πετάξει, τσακίζεται στα βράχια.

Αν το χρήμα είναι υπόσχεση μελλοντικού έργου, το κρίσιμο ερώτημα είναι πού κατευθύνθηκαν οι ροές του (μέσω των κατόχων του κλειδιού που ανοίγει το σεντούκι): προς κατανάλωση και αξίες που αναπαράγουν απλώς την τιμή τους ή προς ανθρώπους, γνώση, υποδομές, ενέργεια, υγεία, και πάνω απ’ όλα εκπαίδευση και τεχνολογία – προς εκείνους δηλαδή τους πόρους που μπορούν να στηρίξουν την υπόσχεση του χρήματος;

Και εδώ υπάρχει ένας ακόμη μεγαλύτερος κίνδυνος. Αν η απάντηση δώσει υπερβολική έμφαση στο χώμα, το αίμα και το έθνος, αυτά μπορούν κάλλιστα να γίνουν το τελευταίο οχυρό της άρνησης. Να χρησιμοποιηθούν όχι ως αποκατεστημένες πραγματικές σχέσεις με τον τόπο και τους ανθρώπους, αλλά ως καταφύγια της παλιάς αναπαράστασης του κόσμου.

Όταν η πραγματικότητα αλλάζει, η επιστροφή σε ό,τι μοιάζει αρχέγονο μπορεί να δίνει την ψευδαίσθηση ότι επιστρέφουμε στην ασφάλεια. Μια πραγματική αλλαγή όμως απαιτεί κάτι πολύ πιο ριζικό: όχι την επιστροφή σε μια προηγούμενη μορφή κόσμου, της μιας ή της άλλης προτίμησης, αλλά την έξοδο από τη μορφή κόσμου που φαίνεται ότι παρήγαγε παρόντα χειρότερα από τα παρελθόντα. Η αποσύνδεση της αναπαράστασης από την πραγματικότητα δεν θεραπεύεται καταστρέφοντας την πολυπλοκότητα που δημιουργήθηκε.  

Οι  ηγεσίες άρα και οι κοινωνίες της εποχής, εμείς όλοι, δεν θα κριθούν από τον ιστορικό του μέλλοντος από τη φύλαξη της ασφάλειας, αλλά δυστυχώς ούτε καν πλέον και από πρωτογενώς τη φύλαξη του πάλαι ποτέ δικαίου, παρά από την επανασύσταση ενός αειφόρου, άρα ρεαλιστικού, τρόπου μεταφοράς της υπόσχεσης από γενιά σε γενιά, που να ανήκει στις γενιές. Η λύση δεν κρύβεται στα εμβατήρια, ούτε όμως και στις μπαλάντες.

ΦΩΤΟ@PIXABAY