Η παγίδα του Θουκυδίδη

Η διεθνής σκηνή μοιάζει να επιστρέφει σε γνώριμα, αρχαία μοτίβα ισχύος. Η ένταση ανάμεσα στο Ισραήλ και το Ιράν, με τη σαφή εμπλοκή των Ηνωμένων Πολιτειών, δεν μπορεί να ιδωθεί αποκομμένη από τη μεγάλη γεωπολιτική μετατόπιση που βρίσκεται σε εξέλιξη. Ταυτόχρονα, τα επεισόδια και οι ανακατατάξεις στη Λατινική Αμερική υπενθυμίζουν ότι η σύγκρουση επιρροής δεν περιορίζεται σε μία περιφέρεια· διατρέχει ολόκληρο τον πλανήτη.

Ο Θουκυδίδης περιέγραψε, με αφορμή τον Πελοποννησιακό Πόλεμο, τη δυναμική που γεννιέται όταν μια ανερχόμενη δύναμη απειλεί να εκτοπίσει μια κατεστημένη ηγεμονία. Ο φόβος της παρακμής και η φιλοδοξία της ανόδου δημιουργούν ένα εκρηκτικό μείγμα. Σήμερα, πολλοί αναλυτές μιλούν για μια σύγχρονη «παγίδα του Θουκυδίδη», έννοια που έχει επανέλθει δυναμικά στη διεθνή βιβλιογραφία, ιδίως μετά την άνοδο της Κίνας. Η Δύση —υπό την ηγεμονία των αγγλοσαξονικών δυνάμεων— βλέπει την πρωτοκαθεδρία της να αμφισβητείται από την αναδυόμενη Ανατολή, σε ένα περιβάλλον όπου η οικονομική ισχύς, η τεχνολογία και οι πρώτες ύλες καθορίζουν τους νέους συσχετισμούς.

Η αντιπαράθεση δεν ξεκίνησε με πυραύλους αλλά με δασμούς, περιορισμούς στην τεχνολογία, ελέγχους στις εξαγωγές ημιαγωγών και ανταγωνισμό για τις εφοδιαστικές αλυσίδες κρίσιμων πρώτων υλών, όπως οι σπάνιες γαίες. Ο εμπορικός και τεχνολογικός πόλεμος αποτέλεσε το πρώτο στάδιο μιας ευρύτερης σύγκρουσης για τους κανόνες του διεθνούς συστήματος. Όταν, όμως, η οικονομική πίεση δεν αρκεί για να ανακόψει την άνοδο ενός ανταγωνιστή, η ιστορική εμπειρία δείχνει ότι η ένταση μεταφέρεται σε γεωπολιτικά και στρατιωτικά πεδία. Η Μέση Ανατολή, με τον κομβικό της ρόλο στην ενέργεια και στους θαλάσσιους διαδρόμους, αποτελεί διαχρονικά χώρο όπου οι παγκόσμιες αντιπαραθέσεις αποκτούν απτή μορφή.

Το Ιράν δεν είναι απλώς μια περιφερειακή δύναμη. Αποτελεί κρίκο σε ένα ευρύτερο πλέγμα συνεργασιών που αμφισβητεί την αμερικανική επιρροή. Η στρατηγική του σύγκλιση με τη Ρωσία και η οικονομική του προσέγγιση με την Κίνα εντάσσονται σε μια προσπάθεια δημιουργίας εναλλακτικών αξόνων ισχύος, όπως αποτυπώνεται και στη διεύρυνση των BRICS. Από την άλλη πλευρά, για το Ισραήλ, το ιρανικό πυρηνικό και πυραυλικό πρόγραμμα εκλαμβάνεται ως υπαρξιακή απειλή, ενώ για τις Ηνωμένες Πολιτείες αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης πρόκλησης απέναντι στη στρατηγική τους αρχιτεκτονική ασφαλείας.

Την ίδια στιγμή, στη Λατινική Αμερική —μια περιοχή που ιστορικά θεωρείται σφαίρα επιρροής της Ουάσιγκτον ήδη από το Δόγμα Μονρόε— η αυξανόμενη οικονομική παρουσία της Κίνας και οι πολιτικές ανακατατάξεις εντείνουν τον ανταγωνισμό. Η παγκόσμια σκακιέρα συνδέεται πλέον άμεσα: οι εξελίξεις στον Περσικό Κόλπο συνομιλούν με επενδύσεις σε λιμάνια της Καραϊβικής και με συμφωνίες για πρώτες ύλες στη Νότια Αμερική. Η γεωοικονομία και η γεωστρατηγική λειτουργούν ως συγκοινωνούντα δοχεία, μετατρέποντας κάθε περιφερειακή κρίση σε κομμάτι ενός ευρύτερου παζλ.

Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν η Δύση «αρνείται» να παραχωρήσει την ηγεμονία της. Καμία ηγεμονική δύναμη στην ιστορία δεν το έπραξε οικειοθελώς. Το πραγματικό διακύβευμα είναι αν η μετάβαση σε ένα πιο πολυπολικό σύστημα μπορεί να πραγματοποιηθεί με ελεγχόμενο τρόπο ή αν θα γίνει με αλυσιδωτές συγκρούσεις. Η «παγίδα του Θουκυδίδη» δεν αποτελεί ιστορική νομοτέλεια· είναι προειδοποίηση. Υποδεικνύει ότι όταν ο φόβος και η καχυποψία υπερισχύουν της διπλωματίας, οι κρίσεις πολλαπλασιάζονται και οι περιφερειακές συγκρούσεις αποκτούν παγκόσμια διάσταση. Αν κάτι διδάσκει ο Θουκυδίδης, είναι ότι η ιστορία δεν καθορίζεται μόνο από τη δύναμη, αλλά και από την ικανότητα των ηγεσιών να αντιλαμβάνονται έγκαιρα τα όριά τους.