Σάββατο 21.11.2026 ΚΕΡΚΥΡΑ

Οι απελεύθεροι της σκέψης

ΦΩΤΟ@PIXABAY
ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΤΙ ΕΙΝΑΙ
20 Nov 2026 / 15:39
ΚΩΣΤΑΣ ΣΠΙΓΓΟΣ

Ο εγκέφαλος μετακινείται από τα εμφανή γεγονότα και προφανή αίτια προς τις ολοένα πιο ακριβείς αναπαραστάσεις των υποκείμενων και αρχικά αφανών αιτιακών σχέσεων.

Η ανθρώπινη λογική δεν είναι κάποιο απόλυτο όργανο ανακάλυψης της αλήθειας, αλλά ένας εξελικτικός μηχανισμός μετάβασής μας από το φαινομενικό αίτιο προς κάποιο πιο πιθανό. Η διαδικασία αυτή ξεκινά ήδη από τα βάθη του μη συνειδητού, στο επίπεδο του κάθε στοιχειώδους εγκεφαλικού κυκλώματος. Κάθε τέτοια λειτουργία συσχετίζει τα εισερχόμενα δεδομένα με τις αναμονές που έχουν σχηματιστεί και τις επιβεβαιώνει ή τις βελτιώνει. «Κινείται ενιαία και μεταμορφώνεται αργά, άρα είναι ένα». «Πολλά μέρη που κινούνται ανεξάρτητα, άρα αυτά δεν είναι ένα».

«Πολλά μέρη που διασπώνται και ξανασυνδέονται, άρα ένα και πολύπλοκο». «Γούνα, γκρι, μουστάκια, άρα είναι αυτό που το λέμε γάτα». «Γούνα, μουστάκια, πορτοκαλί με ρίγες και μεγάλη, μάλλον όχι γάτα – μήπως είναι αυτό που το λέμε τίγρη;» Οι στοιχειώδεις λειτουργίες αντίληψης εκτελούνται διαρκώς με τη μορφή τέτοιων μικρών υπολογισμών, που τονίζεται ότι είναι ταχύτατοι και πηγαίοι˙ δεν εμπλέκουν λέξεις, όπως τα παραπάνω παραδείγματα, αλλά διαδοχικές επεξεργασίες σημάτων, βασισμένες στη μάθηση του κόσμου μέσω των πέντε αισθήσεων, μάθηση νευρωνική αλλά όχι έλλογη. Στο επίπεδο αυτό, η εν λόγω διαδικασία δεν είναι συνειδητή.

Τα θεμέλια της ανθρώπινης λογικής βρίσκονται όντως εδώ όμως, ώστε αυτή δεν αποτελεί κάτι το ξεχωριστό, παρά την εκτέλεση της ίδιας λειτουργίας σε μεγάλη κλιμάκωση, εφαρμοζόμενη όχι στις μορφές των ερεθισμάτων αλλά στις έννοιες και τις λέξεις. Μέσα από αυτή την αδιάκοπη διαδικασία, τελικά ο εγκέφαλος μετακινείται από τα εμφανή γεγονότα και προφανή αίτια προς τις ολοένα πιο ακριβείς αναπαραστάσεις των υποκείμενων και αρχικά αφανών αιτιακών σχέσεων. Έτσι, η λογική δεν είναι απλώς η εφαρμογή κάποιων τυπικών κανόνων διαμορφωμένων σε προτάσεις, αλλά η συνεχής πιθανολογική ανασυγκρότηση της αιτιότητας, μέσω της οποίας ο οργανισμός μας επιχειρεί να κατανοεί τον κόσμο με ολοένα λιγότερες παρανοήσεις και σφάλματα, τόσο στο περιεχόμενο όσο και στους κανόνες. Η σκέψη, που υπακούει σε ρητούς κανόνες και πάνω απ’ όλα, η συνειδητή σκέψη έρχεται πολύ μετά. Το άτομό μας τελικά παρεμβαίνει στην πραγματικότητα, τόσο σωματικά όσο και έλλογα, τόσο ασυνείδητα όσο και συνειδητά, βάσει του εκάστοτε προσωρινού αιτιακού μοντέλου που έχει συγκροτήσει.

Η φύση της συνείδησης παραμένει αναπάντητη. Θα μπορούσε όμως στο λειτουργικό επίπεδο της να θεωρηθεί ως ένας από τους μηχανισμούς μέσω των οποίων δεν μεταβάλλεται άμεσα και στοχευμένα το περιεχόμενο της μάθησης και της πράξης μας, αλλά ο τρόπος με τον οποίο θα παραχθεί η επόμενη σκέψη μας. Με αυτή την έννοια, η συνείδηση μοιάζει να απελευθερώνει τη σκέψη από τις νομοτέλειες του προηγούμενου ισχύοντος τρόπου ροής της, όχι καθορίζοντας απόλυτα, αλλά απλώς μεταβάλλοντας τις πιθανότητες των δυνατών νοητικών της κατευθύνσεων. Η ελευθερία που μάς αποδίδει η συνείδηση δεν σημαίνει ότι μπορεί κανείς να παραγάγει την οποιαδήποτε σκέψη και πράξη, αλλά ότι μπορεί να μεταβάλλει τις πιθανότητες με τις οποίες θα προκύψει η επόμενη σκέψη του. Αυτό σημαίνει κάθε στιγμή έναν άνθρωπο ελαφρώς διαφορετικό από πριν.

Έτσι, δεν είμαστε ελεύθεροι επειδή παραμένουμε οι ίδιοι και αποφασίζουμε διαφορετικά, αλλά επειδή, μέσα από τις αποφάσεις και τις εμπειρίες μας, μπορούμε να κρατάμε ένα σταθερό πυρήνα χωρίς να παραμένουμε ακριβώς οι ίδιοι, ούτε καν από ώρα σε ώρα. Αυτό έχει άμεση σχέση με το μείζον φιλοσοφικό ζήτημα της ελευθερίας της βούλησης, που ανάγεται στην ελευθερία της σκέψης και πιο ειδικά, όπως φαίνεται, στην ελευθερία μας από τη σκέψη. Χωρίς τη συνείδηση, θα ήμασταν ακόμα οι σκλάβοι των πρώτων σκέψεών μας.

Η νευρωνική και η συναισθηματική μάθηση που ενσωματώνουμε παράγουν τις αρχικές τάσεις, τις προσδοκίες και τις νοητικές αναπαραστάσεις. Η μνήμη καθιστά μέρος αυτής της προηγούμενης εμπειρίας διαθέσιμο στην έλλογη μάθησή μας. Αυτή μπορεί να επανεξετάσει τις γενικευτικές προτάσεις και τα αιτιακά μοντέλα που κατευθύνουν τη σκέψη και η αναθεώρηση μεταβάλλει τις πιθανότητες των επόμενων σκέψεων και, μέσω αυτών, των επόμενων πράξεων, που ανατροφοδοτούν τη συνολική μαθησιακή διαδικασία. Όλος αυτός ο κύκλος μπορεί να αποτελέσει το κυρίαρχο εσωτερικό ερέθισμα και βίωμα, τόσο δυνατό και τόσο καθολικό, ώστε να οδηγεί στο διάσημο «σκέφτομαι άρα υπάρχω» του Ντεκάρτ.

Εμφανίσεις: 354
ΚΩΣΤΑΣ ΣΠΙΓΓΟΣ

Ο Κωνσταντίνος Χρ. Σπίγγος γεννήθηκε το 1971 στον Πειραιά, μεγάλωσε στο Χαϊδάρι και ζει στην Κέρκυρα. Είναι νευρολόγος, απόφοιτος της Ιατρικής Σχολής του ΕΚΠΑ, ενώ ειδικεύτηκε στο Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής, στο Γενικό Νοσοκομείο Αθηνών «Γεώργιος Γεννηματάς» και στο Ινστιτούτο Νευρολογίας του Λονδίνου. Έχει δεκάδες διεθνείς και ελληνικές επιστημονικές δημοσιεύσεις.Συμμετέχει στο καθημερινό κοινωνικό και πολιτικό γίγνεσθαι με διαλέξεις, άρθρα γνώμης και δημόσιες παρεμβάσεις. Εκτός από την παρούσα εβδομαδιαία στήλη, είναι παραγωγός του ραδιοφωνικού ενθέτου «Επισυνάψεις» στον Κύμα FM 90,3 και συγγραφέας του δοκίμιου εκλαϊκευμένης νευροεπιστήμης «Γνωστικός και ψυχικός εγκέφαλος» (ιδιοέκδοση 2014), της συλλογής έμμετρου και πεζού λόγου «Χρήζεις προστασίας» (εκδόσεις ΑΛΔΕ 2018), της συλλογής δοκιμίων φιλοσοφικού χαρακτήρα «Επισυνάψεις» (ιδιοέκδοση 2019), της ποιητικής συλλογής «Καλούπια αναπνοών» (ιδιοέκδοση 2021), της ποιητικής συλλογής «Οδηγός ισοβιτών του φθινοπώρου» (εκδόσεις Carpe Librum 2023) και του μυθιστορήματος «Εορταστικό Πρόγραμμα» (εκδόσεις Carpe Librum 2025). Επικοινωνία: [email protected]