Επιστημονικές ονειρώξεις για τη συνείδηση

Σήμερα γνωρίζουμε με λεπτομέρειες ότι η φυσική βάση κάθε εγκεφαλικής λειτουργίας, όπως η μνήμη, η γνώση και η μάθηση, βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο οι νευρώνες επηρεάζουν ο ένας τον άλλον, μέσω των χιλιάδων συνδέσεών τους – των συνάψεων. Αυτό που έχει σημασία δεν είναι τα μεμονωμένα σήματα, αλλά το «βάρος» της κάθε σύνδεσης: το πόσο ισχυρά επηρεάζει ή επηρεάζεται ένας νευρώνας, μέσω των χημικών σημάτων (νευροδιαβιβαστών) που στέλνει σε άλλον ή λαμβάνει από άλλον. Οι αλληλεπιδράσεις αυτές είναι τουλάχιστον δύο ειδών: στιγμιαία, διακριτά συμβάντα τοπικής διαβίβασης αλλά και μαζικές, συνεχείς εγκεφαλικές καταστάσεις, ορμονικού χαρακτήρα, κατευθυνόμενες από συγκεκριμένα κέντρα.

Ας πάρουμε μια καθοριστική λειτουργία για την αίσθηση του εαυτού, τη μνήμη. Με βάση αυτό τον μηχανισμό, η μνήμη δεν είναι μια οριοθετημένη «εγκεφαλική αποθήκη» με πόρτες εισόδου και εξόδου, ώστε το περιεχόμενό της να μπορεί να μεταφερθεί σε –ή από– άλλον εγκέφαλο. Το κέντρο της συνειδητής μνήμης –οι περιοχές που ονομάζονται ιππόκαμποι– δεν είναι παρά ο κεντρικός κόμβος ενός εκτεταμένου δικτύου, απαραίτητος αλλά όχι αρκετός. Αντιπροσωπεύει επεξεργασία και όχι περιεχόμενο και αντιστοιχεί σε ο,τι αντιστοιχεί το σύμβολο του σταυρού μέσα σε μια πρόσθεση αριθμών.

Το δίκτυο της μνήμης συγκρατεί και συνδέει εγγραφές παρελθοντικών αισθήσεων, οι οποίες είναι κατανεμημένες σε όλο τον εγκέφαλο, στις συνειρμικές αισθητικές περιοχές του. Η ανάκληση αυτών των εγγραφών μπορεί να αφορά ένα επεισόδιο ή όλη τη σειρά από την αρχή ως το τέλος. Σε όρους υπολογιστών, δεν πρόκειται για το ανάλογο ενός «σκληρού δίσκου», αλλά περισσότερο για ένα κατανεμημένο σύστημα χωρίς ενιαίο σημείο αποθήκευσης.

Αντίστοιχα, η συνείδηση είναι μια ακόμη πιο εκτεταμένη σειρά σημάτων, που προσθέτει στη μνήμη όσα αισθάνομαι και όσα φαντάζομαι, ενοποιώντας τα όλα. Με αυτόν τον τρόπο, η συνείδηση αποτελεί και αυτή μια διαδικασία, που συγκρατεί σε ενιαίο πλέγμα κάτι: το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον.

Οι περισσότεροι αισθάνονται αυτή τη σειρά περίπου όπως μια διαρκή ραδιοφωνική εκπομπή: μια ακουστική αφήγηση, στην οποία ο εαυτός μας είναι ο ακροατής. Η αφήγηση αυτή βεβαίως δεσπόζει μέσα μας, ως ένα συνεκτικό και διαρκώς αναθεωρούμενο από την προηγούμενη μέρα νήμα: των βασικών αναμνήσεων του παρελθόντος, των αισθήσεων του παρόντος, των σχεδίων του μέλλοντος, καθώς και περιεχομένου που βρίσκεται εκτός εαυτού, τόπου και χρόνου, με τη μορφή ελεύθερων συνειρμών. Τα μέρη της εκπομπής ανασυντίθενται σαν παζλ κατά τα πρώτα δευτερόλεπτα μετά από κάθε μας ξύπνημα, ενώ κατά τα όνειρα, αισθανόμαστε να είναι παρούσα μόνο μια πολύ αχνή ή και στρεβλωμένη σκιά του.

Το αντικειμενικό χαρακτηριστικό αυτού του σήματος, όμως, είναι ότι την ίδια στιγμή που εκπέμπεται, επίσης και λαμβάνεται: η αφήγηση και η ακρόαση ταυτίζονται! Το συνειδησιακό φαινόμενο δεν συμπίπτει με αυτό που ονομάζουμε «διάλογο με τον εαυτό μας», διότι στο βίωμα της συνείδησης, η προσοχή μας μετακινείται πότε προς τη μία πλευρά και πότε προς την άλλη, καθιστώντας εναλλάξ την καθεμία παρασκηνιακή ή προσκηνιακή.

Κάποιος μπορεί κάποιες στιγμές να αισθάνεται ως αφηγητής, ότι κατέχει τη συνείδησή του και κάποιες άλλες, ως ακροατής, πως η συνείδησή του τον κατέχει. Αυτό όμως μπορεί να καθορίζει μια ψευδή αυτοαντίληψη που έχουμε για τη συνείδηση. Το γεγονός του διαχωρισμού διαστρεβλώνει τη διαίσθηση που διαμορφώνουμε ως προς το τι είναι και κυρίως τι δεν είναι η συνείδησή μας. Ενδέχεται έτσι να μας δημιουργεί ορισμένες προσδοκίες από το φαινόμενο της συνείδησης, οι οποίες δεν ανταποκρίνονται στη φύση του. Πιο χαρακτηριστική, η απολύτως εσφαλμένη πεποίθηση για κάποια δυνατότητα διαχωρισμού ακροατή και αφηγητή, που συνεπάγεται τη θεωρητική σύλληψη του τεχνολογικά υποβοηθούμενου «ανεβάσματος» της συνείδησής μας προς κάποια άλλη δομή – προς το παρόν εντοπιζόμενου στη σφαίρα της επιστημονικής φαντασίας, αν όχι ονείρωξης.

ΦΩΤΟ@PIXABAY