Ο Κλαούζεβιτς στον 21ο αιώνα

Κατά τον Κλαούζεβιτς, «ο πόλεμος είναι μια πράξη βίας που αποσκοπεί στο να εξαναγκάσει τον αντίπαλο να εκπληρώσει τη θέλησή μας». Ο Κλάουζεβιτς ήταν Πρώσος στρατιωτικός των Ναπολεοντείων Πολέμων και συγγραφέας του κλασικού «Περί Πολέμου». Διακόσια χρόνια μετά τη διατύπωση της διάσημης φράσης του, «ο πόλεμος είναι συνέχεια της πολιτικής με άλλα μέσα», ο πόλεμος εξακολουθεί να είναι πολιτικός. 

Ο βιαστικός αναγνώστης νομίζει λαθεμένα ότι ο θεωρητικός του πολέμου αντιπαρέβαλε τον «κακό» πόλεμο στην «καλή» πολιτική. Όμως ο συγγραφέας αντιμετώπισε τον πόλεμο ως μέρος της πολιτικής και όχι ως κάτι ξεκομμένο από την πολιτική. Οι σκοποί και τα μέσα του πολέμου ήταν και είναι πολιτικά.  

Οι σημερινοί πόλεμοι γίνονται με τεχνολογία που δεν θα διανοείτο ο Κλαούζεβιτς. Στα πυρηνικά όπλα του 1945 προστέθηκαν εσχάτως τα ντρόουνς, οι κυβερνοεπιθέσεις, η παραπληροφόρηση, η τεχνητή νοημοσύνη, τα αυτόνομα οπλικά συστήματα, και τα δορυφορικά δίκτυα της ιδιωτικής SpaceX. Παρά τις μεταβολές αυτές, οι βασικές αρχές της σκέψης του Κλαούζεβιτς παραμένουν επίκαιρες. Ο πόλεμος εξακολουθεί να αποτελεί μέσο επίτευξης πολιτικών σκοπών, ενώ η αβεβαιότητα («ομίχλη του πολέμου»), η τριβή (Friktion), και ο καθοριστικός ρόλος της ανθρώπινης κρίσης εξακολουθούν να χαρακτηρίζουν τις σύγχρονες συγκρούσεις. Η τεχνολογία μεταβάλλει τον τρόπο διεξαγωγής του πολέμου, όχι όμως τη φύση του.

Ο πόλεμος δεν μπορεί να αντιμετωπισθεί σαν μαθηματική εξίσωση. Ο Παναγιώτης Κονδύλης, διεισδυτικός ερμηνευτής του Κλαούζεβιτς, με τον όρο «λεπταισθησία της κρίσης» εννοεί την ικανότητα ενός ανθρώπου, ιδίως ενός ηγέτη, στρατηγού ή πολιτικού, να αντιλαμβάνεται τις λεπτές αποχρώσεις μιας κατάστασης. Να διακρίνει όσα δεν είναι αμέσως εμφανή, να σταθμίζει πολλούς παράγοντες ταυτόχρονα, και να λαμβάνει την προσφορότερη απόφαση χωρίς να βασίζεται αποκλειστικά σε προκαθορισμένους κανόνες.

Η «λεπταισθησία της κρίσης» του Κονδύλη δεν είναι ένα ανεξήγητο ένστικτο. Είναι μια ώριμη, καλλιεργημένη διαίσθηση, που προκύπτει από βαθιά γνώση, εμπειρία, ιστορική κατανόηση, ψυχραιμία και ικανότητα σύνθεσης πολλών πληροφοριών. Ένας έμπειρος στρατηγός μπορεί να αντιληφθεί ότι ένα σχέδιο, ενώ φαίνεται άψογο στα χαρτιά, στην πράξη θα αποτύχει. Αυτή η ικανότητα δεν είναι αποτέλεσμα κάποιου τύπου ή αλγορίθμου, αλλά αυτής ακριβώς της «λεπταισθησίας».

Γράφει ο Κλαούζεβιτς: «Στον πόλεμο όλα είναι πολύ απλά, αλλά και το απλούστερο είναι δύσκολο. Οι δυσκολίες συσσωρεύονται και δημιουργούν την τριβή (Friktion)». Η Friktion δεν αναφέρεται στη φυσική τριβή μεταξύ δύο σωμάτων, αλλά μεταφορικά στις αμέτρητες μικρές και μεγάλες δυσκολίες που εμποδίζουν την ομαλή εκτέλεση ενός σχεδίου: Λάθη, παρανοήσεις, καθυστερήσεις, κακές καιρικές συνθήκες, προβλήματα επικοινωνίας, κόπωση, αστοχίες υλικού, και γενικότερα κάθε απρόβλεπτο εμπόδιο.

Ο Κλαούζεβιτς υποστήριξε ότι ο πόλεμος διαμορφώνεται από την αλληλεπίδραση μιας «παράδοξης τριάδας»: (1) του λαού, που εκφράζει τα πάθη και τα συναισθήματα, (2) του στρατού και των διοικητών του, που λειτουργούν μέσα στην αβεβαιότητα και την τύχη, (3) της κυβέρνησης, η οποία καθορίζει τους πολιτικούς σκοπούς του πολέμου και εκφράζει το στοιχείο του πολιτικού λόγου (reason) – ενός λόγου που δεν είναι πάντα αποτέλεσμα ψύχραιμων και λογικών επεξεργασιών. Η ισορροπία ανάμεσα σε αυτά τα τρία στοιχεία εξακολουθεί να αποτελεί χρήσιμο εργαλείο για την κατανόηση και των σύγχρονων συγκρούσεων.

Δύο αιώνες μετά τη συγγραφή του «Περί Πολέμου», ο Κλαούζεβιτς εξακολουθεί να μας υπενθυμίζει ότι τα μέσα του πολέμου μεταβάλλονται αλλά ο πολιτικός χαρακτήρας του παραμένει αναλλοίωτος.

ΥΓ.1: Ο Κλαούζεβιτς δεν πίστευε ότι ο πόλεμος μπορεί να προβλεφθεί πλήρως και ως προς την εκδήλωσή του και ως προς την εξέλιξή του. Οι κυριότεροι πόλεμοι του 21ου αιώνα ξεκίνησαν ως περιορισμένες στρατιωτικές επιχειρήσεις και εξελίχθηκαν σε «ατέρμονες πολέμους» (forever wars), πολέμους χωρίς σαφές τέλος ή ξεκάθαρη νίκη.  

ΥΓ.2: Ο Κλαούζεβιτς έζησε σε μια εποχή κατά την οποία η ανθρωπότητα επινοούσε όπλα για να διεξάγει πολέμους. Μετά την περίφημη προειδοποίηση Αιζενχάουερ (στον αποχαιρετιστήριο λόγο του στον Λευκό Οίκο, Ιαν. 1961), «να προσέξουμε το στρατιωτικο-βιομηχανικό σύμπλεγμα», η σχέση όπλων και πολέμου φαίνεται να έχει αντιστραφεί. Τώρα μοιάζει να επινοούμε πολέμους για να πουλάμε όπλα. Πρόκειται για κομβική εξέλιξη του σύγχρονου πολιτικού παιγνίου, με διαπλοκή πολιτικής και οικονομίας, με προφανείς υπέργειες και αδιαφανείς υπόγειες διαδρομές αμοιβαίας στήριξης.

ΥΓ.3: Στην διάρκεια των τελευταίων πολεμικών συγκρούσεων σε Ουκρανία και Μέση Ανατολή, εταιρείες όπως η Lockheed-Martin στις ΗΠΑ και μεγάλες ισραηλινές πολεμικές βιομηχανίες είδαν τη ζήτηση για τα οπλικά τους συστήματα να αυξάνεται κατακόρυφα. Τα σύγχρονα πεδία πολέμου λειτουργούν ως προνομιακοί χώροι επιχειρησιακής δοκιμής και διεθνούς εκθέσεως νέων οπλικών τεχνολογιών.