IQ, χρήση και κατάχρηση

Ένα δημοφιλές διεθνές τηλεπαιχνίδι, που πρόσφατα προβάλλεται και στην ελληνική τηλεόραση, επαναφέρει στο προσκήνιο το ζήτημα του δείκτη νοημοσύνης ή νοητικού πηλίκου (IQ), παρότι το θέμα εξακολουθεί να διχάζει έντονα την επιστημονική κοινότητα.

Υπάρχουν δύο βασικοί λόγοι για τις επιφυλάξεις απέναντι στο IQ. Ο πρώτος σχετίζεται με την ιστορική του διαδρομή. Αν και οι πρώτες δοκιμασίες νοημοσύνης αναπτύχθηκαν για να εντοπίζουν μαθητές που χρειάζονταν ειδική εκπαιδευτική υποστήριξη, η ευρεία διάδοσή τους συνδέθηκε με τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Το βασικό ερώτημα που τέθηκε τότε ήταν πώς θα μπορούσε να στελεχωθεί ένας στρατός γρήγορα και αποτελεσματικά, ώστε ο κατάλληλος άνθρωπος να βρεθεί στην κατάλληλη θέση. Η ανάγκη αυτή οδήγησε στη μαζική χρήση δοκιμασιών που επιχειρούσαν να εκτιμήσουν τις γνωστικές ικανότητες χιλιάδων ανθρώπων μέσα σε ελάχιστο χρόνο.

Η στρατιωτική χρήση των τεστ IQ συνέβαλε στη δημιουργία έντονων κοινωνικών αντιδράσεων. Η κατάταξη των στρατευσίμων σε διαφορετικούς ρόλους, ανάλογα με τις επιδόσεις τους, δημιούργησε την εντύπωση ότι όσοι βρίσκονταν στα χαμηλότερα επίπεδα προορίζονταν για τις πιο επικίνδυνες και λιγότερο εξειδικευμένες αποστολές, ενώ οι υψηλότερες επιδόσεις οδηγούσαν συχνότερα σε θέσεις ευθύνης. Είτε αυτή η αντίληψη ανταποκρινόταν πλήρως στην πραγματικότητα είτε όχι, συνέβαλε αποφασιστικά στη δυσπιστία απέναντι στο IQ ως εργαλείο ταξινόμησης των ανθρώπων.

Ο δεύτερος λόγος είναι βαθύτερος και διαχρονικός. Η διαστρωμάτωση του πληθυσμού με βάση το μετρούμενο νοητικό πηλίκο οδηγεί πάντοτε στο ίδιο συμπέρασμα: οι άνθρωποι δεν διαθέτουν τις ίδιες νοητικές δυνατότητες. Η διαπίστωση αυτή έχει σημαντικές κοινωνικές, εκπαιδευτικές και εργασιακές συνέπειες και γι' αυτό προκαλεί τόσο έντονες αντιδράσεις.

Αν θέλουμε να ορίσουμε το IQ με απλά λόγια, μπορούμε να πούμε ότι αφορά την ικανότητα χειρισμού αφηρημένων εννοιών. Τα περισσότερα τεστ αξιολογούν κυρίως την αναγνώριση προτύπων, τον λογικό συλλογισμό και την αφαιρετική σκέψη. Μετρούν, δηλαδή, αυτό που θα μπορούσαμε να αποκαλέσουμε «αφαιρετική νοημοσύνη».

Δεν πρέπει όμως να ξεχνάμε ότι η έλλογη και συμβολική γνώση δεν εμφανίστηκε πάνω σε ένα γνωστικό κενό. Αναπτύχθηκε επάνω στο πολύ βαθύτερο στρώμα της γνώσης που είναι ήδη ενσωματωμένη στα γονίδια και στη βιολογική οργάνωση του ανθρώπου. Πολύ πριν αποκτήσει γλώσσα και λογική, ο άνθρωπος διέθετε ήδη μια εξελικτικά διαμορφωμένη γνώση του κόσμου: μηχανισμούς αντίληψης, μάθησης, κοινωνικής συμπεριφοράς, προσαρμογής και επιβίωσης. Η αφαιρετική νοημοσύνη δεν αντικατέστησε αυτή τη γνώση· οικοδομήθηκε επάνω της και τη διεύρυνε.

Η μετατροπή της νοημοσύνης σε έργο είναι εξίσου σημαντική, αν όχι σημαντικότερη. Αυτή την πλευρά —τη μετατροπή της αφαιρετικής σκέψης σε αποτελεσματική δράση μέσα στον πραγματικό κόσμο, σε λύσεις που ανταποκρίνονται στις πραγματικές ανθρώπινες ανάγκες— θα μπορούσαμε να την ονομάσουμε λειτουργική νοημοσύνη. Από μετρήσεις όπως το IQ θα όφειλε κανείς να ζητά όχι μόνο τον προσδιορισμό της ικανότητας χειρισμού αφηρημένων εννοιών, αλλά και μια εκτίμηση της δυνατότητας μετατροπής αυτής της ικανότητας σε γόνιμη παρέμβαση στη μη αφηρημένη πραγματικότητα.

Χρειάζεται, ωστόσο, να διευκρινιστεί τι εννοούμε ως γόνιμη παρέμβαση. Δεν πρόκειται για την κοινωνική αναγνώριση, την οικονομική επιτυχία ή την κατάκτηση μιας υψηλής επαγγελματικής θέσης, καθώς όλα αυτά μεταβάλλονται ανάλογα με την εποχή και τις κυρίαρχες κοινωνικές αξίες. Ως ουσιαστικό έργο ενός ανθρώπου θα πρέπει να νοείται κάθε δημιουργική παρέμβαση που υπηρετεί τη μακροχρόνια βιωσιμότητά του μέσα στο περιβάλλον του, σε αρμονία με τις συνειδητές προσωπικές του επιλογές. Με αυτή την έννοια, η λειτουργική νοημοσύνη δεν σχετίζεται με το κοινωνικό κύρος του αποτελέσματος, αλλά με την ικανότητα μετατροπής της νόησης σε έναν βιώσιμο τρόπο ζωής.

Η επισήμανση αυτή δεν πρέπει να περιορίζει την ανθρώπινη ελευθερία. Ο άνθρωπος παραμένει ελεύθερος ακόμη και να στραφεί συνειδητά εναντίον των ίδιων των δυνατοτήτων του, να αρνηθεί να αξιοποιήσει την ευφυΐα του ή ακόμη και να επιλέξει μια πορεία που οδηγεί στην προσωπική του καταστροφή. Η λειτουργική νοημοσύνη περιγράφει μια δυνατότητα και όχι μια ηθική υποχρέωση.

Το πρόβλημα, πάντως, είναι καίριο, αν και συχνά υποτιμάται. Σύμφωνα με ορισμένες εκτιμήσεις, περίπου το 10% του σημερινού πληθυσμού δυσκολεύεται να ανταποκριθεί ακόμη και στα συγκριτικά απλούστερα από τα σύγχρονα, ιδιαίτερα σύνθετα και αφαιρετικά επαγγέλματα. Αν αυτό ισχύει, τότε η ίδια η οργάνωση της σύγχρονης κοινωνίας αδυνατεί να προσφέρει λειτουργικούς κοινωνικούς ρόλους σε ένα σημαντικό ποσοστό ανθρώπων που δεν διαθέτουν ένα ελάχιστο επίπεδο αφαιρετικής ικανότητας.

Με λίγα λόγια, η αξιολόγηση του ανθρώπινου νου αποκλειστικά με βάση την αφαιρετική του ικανότητα δεν επαρκεί ως επιστημονική περιγραφή της συνολικής νοημοσύνης. Ωστόσο, καθίσταται πρακτικά σχεδόν αναπόφευκτη εξαιτίας της ίδιας της δομής του σύγχρονου πολιτισμού, ο οποίος απαιτεί ολοένα και περισσότερη αφαιρετική σκέψη σχεδόν σε κάθε τομέα της παραγωγής και της κοινωνικής ζωής. Το πρόβλημα, επομένως, δεν βρίσκεται τόσο στη μέτρηση όσο στην τάση του πολιτισμού μας να ταυτίζει σχεδόν ολοκληρωτικά την αφαιρετική νοημοσύνη με τη συνολική ανθρώπινη αξία.