Μητσοτάκης όπως Παπανδρέου: Θου Κύριε φυλακήν τω στοματί μου

Η σύγκριση ανάμεσα στη μεσογειακή διπλωματία της δεκαετίας του 1980 και στη σημερινή γεωπολιτική πραγματικότητα αποκαλύπτει μια βαθιά μεταβολή όχι μόνο στον ρόλο της Ελλάδας, αλλά και στον ίδιο τον γεωγραφικό και πολιτικό ορισμό της «Δύσης». Η συνάντηση που συμβολικά συνδέεται με τους Ανδρέα Παπανδρέου, Μουαμάρ Καντάφι και Φρανσουά Μιτεράν εξέφραζε μια εποχή κατά την οποία η Ελλάδα επιχειρούσε να λειτουργήσει ως γέφυρα ανάμεσα στην Ευρώπη και τον αραβικό κόσμο. Αντίθετα, η σημερινή συνεργασία μεταξύ Κυριάκου Μητσοτάκη, Εμανουέλ Μακρόν και Κιρ Στάρμερ στην Κύπρο εντάσσεται σε μια διαφορετική στρατηγική λογική: την εδραίωση ενός ευρωπαϊκού πυλώνα ασφάλειας στην Ανατολική Μεσόγειο.

Τη δεκαετία του ’80 το διεθνές σύστημα εξακολουθούσε να οργανώνεται γύρω από την αντιπαράθεση Ανατολής και Δύσης. Η ιδεατή γραμμή που χώριζε τους δύο κόσμους βρισκόταν ουσιαστικά πάνω στο όριο της κεντρικής Ευρώπης. Σε αυτό το πλαίσιο η Ελλάδα, παρότι μέλος του ΝΑΤΟ και της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, μπορούσε να καλλιεργεί μια πολιτική σχετικής αυτονομίας. Η Αθήνα επιχειρούσε να αξιοποιήσει τη μεσογειακή της θέση για να συνομιλεί με τον αραβικό κόσμο και να παρουσιάζεται ως διαμεσολαβητής μεταξύ Δύσης και Νότου. Η προσέγγιση με ηγέτες όπως ο Καντάφι, αλλά και η στενή πολιτική σχέση με τον Μιτεράν, εντασσόταν σε αυτή τη λογική μιας πολυδιάστατης εξωτερικής πολιτικής που επιχειρούσε να υπερβεί τα στενά όρια των συμμαχιών.

Η βασική αλλαγή που οδήγησε στο σημερινό πλαίσιο ήταν η μετατόπιση της ίδιας της γεωπολιτικής γραμμής Ανατολής–Δύσης μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου και ιδίως μετά τη διεύρυνση της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του ΝΑΤΟ προς την Ανατολική Ευρώπη. Η «Δύση» μετακινήθηκε γεωγραφικά και στρατηγικά ανατολικότερα. Έτσι, η Ελλάδα έπαψε να βρίσκεται στο όριο του δυτικού κόσμου και βρέθηκε βαθύτερα ενταγμένη σε αυτόν, ενώ η ζώνη αστάθειας μετακινήθηκε προς τη Μαύρη Θάλασσα, τη Μέση Ανατολή και τις θερμές θάλασσες.

Αυτή η μετατόπιση επηρέασε και τις σχέσεις Ελλάδας και Τουρκία. Για τη Δύση, η Τουρκία απέκτησε έναν πιο σύνθετο ρόλο: ταυτόχρονα σύμμαχος, αλλά και αυτόνομος περιφερειακός παίκτης με δική του στρατηγική. Η Ελλάδα, αντίθετα, προβάλλεται ως σταθερός πυλώνας της ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής ασφάλειας. Η συνεργασία με χώρες όπως η Γαλλία και το Ηνωμένο Βασίλειο δείχνει ότι η Αθήνα επιδιώκει να ενισχύσει τη θέση της μέσα σε ένα ευρύτερο σύστημα δυτικών συμμαχιών που επαναπροσδιορίζεται.

Από την Κρήτη της δεκαετίας του ’80 έως την Κύπρο του σήμερα, η Ελλάδα έχει μετακινηθεί από τη στρατηγική της μεσογειακής διαμεσολάβησης σε μια στρατηγική ενισχυμένης συμμαχικής ένταξης. Η αλλαγή αυτή δεν προκύπτει απλώς από διαφορετικές κυβερνήσεις ή πρόσωπα· είναι αποτέλεσμα της ίδιας της μετατόπισης των γεωπολιτικών συνόρων της Δύσης και της νέας θέσης της Ανατολικής Μεσογείου στο διεθνές σύστημα.

Έτσι όπως φαίνεται να έχουν τα πράματα, η Ελλάδα στερείται εκ της θέσεως της τον οιονεί μεθοριακό, διαμεσολαβητικό της ρόλο ενώ αναζητείται ως εκ τούτου η νέα σχέση Αθήνας - Άγκυρας, επεισόδιο που εντάσσεται πιθανότατα ακριβώς σε αυτόν τον ιστορικό κύκλο. Δηλ. τώρα.