Η παγίδα του Θουκυδίδη

Στην προχθεσινή συνάντηση Σι και Τραμπ, στο Πεκίνο, ο Θουκυδίδης είχε την τιμητική του με την αναφορά Σι στην περίφημη «παγίδα του Θουκυδίδη». O Γκράχαμ Άλισον, καθηγητής του Χάρβαρντ, είναι αυτός που εισήγαγε το 2015 τον σχετικό όρο (με άρθρο στο «Atlantic», το 2015, και με το βιβλίο «Σε Τροχιά Πολέμου – Μπορούν ΗΠΑ και Κίνα να Αποφύγουν την Παγίδα του Θουκυδίδη;», το 2017). Ο Θουκυδίδης θεώρησε ότι η άνοδος της Αθήνας και ο φόβος που η άνοδος αυτή προκαλούσε στη Σπάρτη συνέβαλαν στην έκρηξη του Πελοποννησιακού Πολέμου. Αυτό, παρερμηνεύοντάς το, σαν η ιστορία να επαναλαμβάνεται τυφλά, το επικαλούνται πολλοί για να δικαιολογήσουν ένα νέο πόλεμο. Παρερμήνευσε η εν λόγω πονηρά Διεθνής και τον Άλισον. Ιδού, όμως, τα λόγια του τελευταίου στον πρόλογο του βιβλίου του, το 2017:

«Το 2015, το περιοδικό ‘Atlantic’ δημοσίευσε το άρθρο μου ‘Η Παγίδα του Θουκυδίδη: Κινούνται οι ΗΠΑ και η Κίνα προς τον πόλεμο;’ Στο άρθρο αυτό, υποστήριξα ότι η ιστορική μεταφορά βοηθάει στην διερεύνηση των σχέσεων Κίνας και ΗΠΑ σήμερα. Από τότε, η έννοια αυτή έχει προκαλέσει ένα σημαντικό διάλογο. Αντί όμως να αντιμετωπίσουν τα αποδεικτικά στοιχεία και να σκεφτούν τις αναγκαίες προσαρμογές, που θα μπορούσαν να κάνουν και οι δύο πλευρές, τα πολιτικά περιοδικά και οι πρόεδροι κατασκευάζουν έναν ψευδεπίγραφο Θουκυδίδη για την ‘αναπόφευκτη’ φύση του πολέμου. … Ο πόλεμος μεταξύ ΗΠΑ και Κίνας δεν είναι αναπόφευκτος. Ο Θουκυδίδης θα συμφωνούσε ότι ούτε και ο πόλεμος μεταξύ Αθηνών και Σπάρτης ήταν αναπόφευκτος. Στο πλαίσιο συμφραζομένων, εννοούσε την ‘αναπόφευκτη’ φύση του πολέμου ως υπερβολή με τον σκοπό της επισήμανσης. … Κατά τη σύνοδο κορυφής, το 2015, οι πρόεδροι Μπαράκ Ομπάμα και Σι Τζινπίνγκ συζήτησαν εκτενώς για την ‘παγίδα’. Ο Ομπάμα τόνισε ότι, παρά το δομικό άγχος που δημιουργεί η άνοδος της Κίνας, ‘οι δύο χώρες είναι ικανές να διαχειρισθούν τις διαφωνίες τους’. Και, όπως είπε ο Σι, ‘αν μεγάλες χώρες κάνουν ξανά και ξανά στρατηγικά λάθη, μπορεί να δημιουργήσουν τέτοιες παγίδες για τις ίδιες’.»

Πολλοί σχολιαστές των διεθνών σχέσεων αναφέρονται συχνότατα στον διάλογο Μηλίων και Αθηναίων, όπως αυτός παραδίδεται από τον συγγραφέα του Πελοποννησιακού Πολέμου στον Πέμπτο Τόμο. Οι Αθηναίοι, το 416 π.Χ., ζητούν από τους Μηλίους να υποταχθούν, ώστε να αποφύγουν την καταστροφή. Οι Μήλιοι, αν και μικρό και ουδέτερο νησί, επιμένουν να διατηρήσουν την ανεξαρτησία τους, πιστεύοντας στην δικαιοσύνη. Οι Αθηναίοι απαντούν με αλαζονικό τρόπο, αλά Τραμπ, και υποστηρίζουν ότι στις σχέσεις μεταξύ κρατών δεν κυριαρχεί η δικαιοσύνη αλλά η δύναμη. Λένε: «Οι ισχυροί πράττουν ό,τι τους επιτρέπει η δύναμή τους και οι αδύναμοι υποχωρούν όσο τους επιβάλλει η αδυναμία τους». Αυτή η πρόταση θεωρείται από τους βιαστικούς αναγνώστες του Θουκυδίδη ως το απαύγασμα της ρεαλ-πολιτίκ. Οι Μήλιοι αρνούνται να παραδοθούν, οι Αθηναίοι τους πολιορκούν, σκοτώνουν τους άνδρες και υποδουλώνουν γυναίκες και παιδιά.

Αν είχαν οι βιαστικοί αναγνώστες του Θουκυδίδη την υπομονή να διαβάσουν και τον επόμενο τόμο, τον έκτο, αυτόν που αφορά τις χρονιές 415-413 π.Χ., θα έβλεπαν κάτι που ήξεραν πολύ καλά οι αρχαίοι ημών πρόγονοι και καυτηρίαζαν στις αθάνατες τραγωδίες τους, και μάλιστα ήδη στους «Πέρσες» του Αισχύλου: την ύβρη και την νέμεση. Η Σικελική Εκστρατεία θα κατέληγε σε συντριβή για τους Αθηναίους. Όσοι Αθηναίοι δεν σκοτώθηκαν, κατέληξαν στα λατομεία των Συρακουσών σκλάβοι υπό φρικτές συνθήκες. Ο στρατηγός Νικίας, που θα εκτελείτο από τους Συρακουσίους μετά την ήττα, ήταν αυτός που είχε προσπαθήσει να πείσει την Εκκλησία των Αθηναίων ότι δεν ήταν φρόνιμη κίνηση η συγκεκριμένη επιχείρηση. Εισακούσθηκε δυστυχώς ο μοιραίος Αλκιβιάδης, που με αφορμή μια δικαστική εις βάρος του δίωξη θα λιποτακτούσε στους Σπαρτιάτες.

ΥΓ.1: Η Αμερικανίδα ιστορικός Shadi Bartsch, στο βιβλίο της «Plato Goes to China: The Greek Classics and Chinese Nationalism», 2023, εξετάζει το πώς η σύγχρονη Κίνα χρησιμοποιεί τους αρχαίους Έλληνες συγγραφείς – κυρίως Πλάτωνα, Αριστοτέλη και Θουκυδίδη – για να ερμηνεύσει την Δύση αλλά και να στηρίξει την δική της εθνική και πολιτική ιδεολογία.

ΥΓ.2: Η βασική θέση της Bartsch είναι ότι πολλοί Κινέζοι διανοούμενοι και κομματικοί δεν μελετούν τα ελληνικά κλασικά κείμενα από ακαδημαϊκό ενδιαφέρον. Τα χρησιμοποιούν για να δείξουν τις αδυναμίες της δυτικής φιλελεύθερης δημοκρατίας, να υποστηρίξουν ότι η πολιτική σταθερότητα και η ιεραρχία είναι ανώτερες από τον δυτικό ατομικισμό, και να παρουσιάσουν την κινεζική πολιτισμική παράδοση, ιδιαίτερα τον Κομφουκιανισμό, ως πιο συνεκτική και ανθεκτική. Το βιβλίο της Bartsch δεν λέει ότι «η Κίνα αγαπά την αρχαία Ελλάδα». Υποστηρίζει ότι τα κλασικά ελληνικά έργα επανερμηνεύονται μέσα από το πρίσμα του κινεζικού εθνικισμού και της σύγχρονης γεωπολιτικής.