Από την Αντιγόνη στον Αθανάσιο Διάκο και τούμπαλιν
Από την ανυπότακτη Αντιγόνη στον μαρτυρικό Διάκο, η θυσία γίνεται συλλογική μνήμη. Πότε όμως ο θαυμασμός εμπνέει την κοινωνική δράση και πότε απλώς την υποκαθιστά; Η απόσταση ανάμεσα στον ήρωα που αμφισβητεί την εξουσία και στο σύμβολο που τελικά τη νομιμοποιεί.
Η Αντιγόνη αμφισβητεί την εξουσία επικαλούμενη ένα δίκαιο ανώτερο από τους νόμους της. Ο Αθανάσιος Διάκος πεθαίνει αρνούμενος να απαρνηθεί την πίστη και την ταυτότητά του. Ανάμεσά τους μεσολαβούν περισσότεροι από δύο χιλιάδες χρόνια, διαφορετικοί κόσμοι και αντιλήψεις. Τους συνδέει, ωστόσο, η άρνηση της υποταγής και η μετατροπή της θυσίας σε σύμβολο.
Στην αρχαιοελληνική τραγωδία ο ήρωας δεν είναι άγιος. Είναι αντιφατικός, συγκρούεται, σφάλλει, πληρώνει. Η τραγωδία δεν ζητά υποχρεωτικά να τον προσκυνήσουμε αλλά να αναμετρηθούμε με τα ερωτήματα που θέτει η πράξη του.
Στη χριστιανική παράδοση, το μαρτύριο αποκτά λυτρωτικό περιεχόμενο. Η ήττα μετατρέπεται σε ηθική νίκη και η θυσία σε υπόσχεση σωτηρίας. Στη νεοελληνική εθνική αφήγηση οι δύο παραδόσεις συναντιούνται. Ο αρχαίος ήρωας, ο χριστιανός μάρτυρας και ο αγωνιστής της ελευθερίας συνθέτουν ένα πανίσχυρο συμβολικό απόθεμα.
Το πρόβλημα αρχίζει όταν η ηρωοποίηση υποκαθιστά την ιστορική κατανόηση. Όταν ο ήρωας αποσπάται από τις κοινωνικές συνθήκες που τον γέννησαν και μετατρέπεται σε εικόνισμα, επέτειο, σύνθημα ή επικοινωνιακό προϊόν.
Τότε η κοινωνία μπορεί να συγκινείται χωρίς να κινητοποιείται. Να τιμά τον άνθρωπο που αντιστάθηκε στην αδικία, αφήνοντας ανέπαφους τους μηχανισμούς που την παράγουν. Να αποθεώνει τη θυσία, αποφεύγοντας την ευθύνη.
Και τούμπαλιν. Η Αντιγόνη επιστρέφει για να αμφισβητήσει τη βεβαιότητα της εξουσίας. Ο Διάκος για να θυμίσει ότι η ελευθερία δεν εξαντλείται στους πανηγυρικούς. Αρκεί να τους επιτρέψουμε να παραμείνουν ιστορικά και δραματικά πρόσωπα, αντί να τους μετατρέπουμε σε ακίνδυνα σύμβολα.
Η ηρωοποίηση δεν είναι ελληνική αποκλειστικότητα. Είναι πανανθρώπινος μηχανισμός συλλογικής μνήμης. Η αξιοποίησή της, όμως, αποκαλύπτει πολλά για κάθε κοινωνία.
Διότι ο πραγματικός φόρος τιμής στον ήρωα δεν είναι η αναπαραγωγή της εικόνας του. Είναι η αντιμετώπιση εκείνων των συνθηκών που κατέστησαν αναγκαία τη θυσία του.
Η πρόοδος μιας κοινωνίας δεν μετριέται από το πλήθος των ηρώων που προσκυνά, αλλά από το πόσο λιγότερο χρειάζεται να θυσιάζονται άνθρωποι για όσα θα έπρεπε να είναι εύλογα...
ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΑΤΣΑΪΤΗΣ
Είναι ο εκδότης - διευθυντής της Ενημέρωσης. Έχει σπουδάσει και εργαστεί ως μηχανικός και ηλεκτρονικός. Δημοσιογραφεί από τις αρχές της δεκαετίας του 1980. Έχει συνεργαστεί με σχεδόν όλες τις αθηναϊκές εφημερίδες. Διετέλεσε πρόεδρος του Συνδέσμου Ημερησίων Περιφερειακών Εφημερίδων, τον οποίον υπηρέτησε και από τη θέση του γενικού γραμματέα στο δ.σ. επί οκτώ χρόνια. Πιστεύει πως η ισχυρότερη ιδιότητα του δημοσιογράφου στην ενημέρωση είναι το ενδιαφέρον του για τα κοινά και στην επικοινωνία η έντιμη και ανιδιοτελής διαμεσολάβηση.
