Το σκοτεινό τετράπτυχο της αντικοινωνικότητας

Όλοι μας, μηδενός εξαιρουμένου, φέρουμε μέσα μας σε μικρό ή μεγάλο βαθμό ψήγματα αντικοινωνικότητας. Στην ερευνητική πρωτοπορία της κλινικής ψυχολογίας, η αντικοινωνικότητα, ως ελεγχόμενη εσωτερική τάση ή/ και ως συμπεριφορά, διακρίνεται σήμερα σε 4 τύπους, κλιμακούμενης βαρύτητας: το ναρκισσιστικό, τον ψυχοπαθητικό, το μακιαβελλιανό και το σαδιστικό. Θεωρητικά εκδηλώνονται ως αμιγείς, αλλά πολύ συνηθέστερα, σε συνδυασμούς.

Δεν πρόκειται καθόλου για την αυτόνομη ελευθερία του ερημίτη· οι αντικοινωνικοί είμαστε πλήρως εξαρτημένοι από τους άλλους, αλλά είναι ο διαταραγμένος συντονισμός μας με την κατάσταση των άλλων που μας αποσυνδέει. Ο ψυχοπαθητικός και ο μακιαβελλιανός τύπος αποκομίζουν από τους άλλους φυσικά οφέλη, ενώ ο ναρκισσιστικός και ο σαδιστικός, ψυχικά. Ο ναρκισσιστικός έχει ανάγκη για την ψυχική του ισορροπία το συναίσθημα της ανωτερότητας, ο ψυχοπαθητικός αρκείται στην παρασιτική ιδιοποίηση της εργασίας άλλων (γνωστό και ως φαινόμενο του κοινωνικού λαθρεπιβάτη). Ο μακιαβελλιανός τύπος χρησιμοποιεί τους άλλους ως εργαλεία προς επίτευξη ιδιωτικών σκοπών, ενώ ο σαδιστικός συντονίζεται αντίστροφα με τα συναισθήματα των άλλων. Τα οφέλη μπορεί να υποκλέπτονται ενεργητικά ή παθητικά, όπως και με τρόπο κοινωνικά αποδεκτό ή άμεσα αντικοινωνικό ή/και παραβατικό.

Ο υγιής ανθρώπινος ψυχισμός δεν είναι μονοδιάστατος. Τα ψήγματα της αντικοινωνικότητας, προβλεπόμενα από την ψυχοβιολογία, μπορεί απλώς να μας δημιουργούν εσωτερικά διλήμματα που τελικά λύνονται ομαλά, τόσο για τον ψυχισμό όσο και για τις διαπροσωπικές σχέσεις και την κοινωνία. Από την τάση μέχρι την επαναληπτική εκδήλωση πασιφανούς αντικοινωνικότητας μεσολαβεί πολύς δρόμος, που έχει να κάνει κυρίως με την ικανότητα αναβολής των παρορμήσεων και βεβαίως με το άγχος επιβίωσης.

Άλλος ενεργοποιητικός παράγοντας μιας λανθάνουσας αντικοινωνικότητας είναι δυστυχώς η ελαφρά γνωστική δυσλειτουργία, που συχνά προηγείται της άνοιας. Ένας άλλος, η ανωνυμία, εφόσον διασφαλίζει τη μη λογοδοσία. Αυτό είναι σήμερα πολύ πιο εμφανές στο διαδίκτυο, αλλά εδώ και δεκαετίες, μπορούσαμε να το δούμε και βιώσουμε έκδηλα και στις μορφές συμπεριφοράς στο κάθισμα του οδηγού.

Η συνύπαρξη ικανού ελέγχου της παρορμητικότητας αλλά ταυτόχρονα και διηθητικής αντικοινωνικότητας κάποιου τύπου οδηγεί σε καλά σχεδιασμένες, νομιμοφανείς ή εντός νομοταγών πλαισίων, αλλά ξεκάθαρα αντικοινωνικές πράξεις, ανάλογα και με την ευφυΐα του θύτη και των θυμάτων, ως ανεξάρτητο παράγοντα.

ΦΩΤΟ ΑΡΧΕΙΟΥ