Όποιος ελέγχει τα περάσματα

Η σημερινή διεθνής πραγματικότητα δεν εξαντλείται σε μια ευθεία αντιπαράθεση μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και της Κίνας. Πρόκειται για ένα πλέγμα αλληλοσυνδεόμενων χώρων (σ.σ. την προσοχή σας στον τόνο), όπου η ισχύς εκφράζεται μέσω του ελέγχου ροών — εμπορικών, ενεργειακών και στρατηγικών. Σε αυτό το πλαίσιο, η Διώρυγα του Παναμά, τα Στενά του Ορμούζ και η Βενεζουέλα δεν είναι ανεξάρτητες περιπτώσεις, αλλά διακριτοί κόμβοι ενός ενιαίου συστήματος.

Η διώρυγα του Παναμά επιταχύνει τη μετακίνηση εμπορευμάτων και δυνάμεων μεταξύ Ατλαντικού και Ειρηνικού. Γι’ αυτό οι ΗΠΑ αντιδρούν σε κάθε εξωτερική επιρροή στις υποδομές της, δηλαδή στο ενδεχόμενο κρίσιμα σημεία να ελέγχονται —έστω έμμεσα— από την Κίνα, μέσω εταιρειών όπως π.χ. η CK Hutchison Holdings. Το ζήτημα δεν είναι τυπικά ιδιοκτησιακό, αλλά στρατηγικό: ποιος καθορίζει την πρόσβαση και τους όρους διέλευσης.

Τα Στενά του Ορμούζ αποτελούν την κατεξοχήν ενεργειακή αρτηρία και έναν κρίσιμο «λαιμό μπουκαλιού» της παγκόσμιας οικονομίας. Η αντιπαράθεση με το Ιράν, ιδίως σε συνθήκες έντασης με το Ισραήλ, αποκτά παγκόσμιες συνέπειες. Το ζήτημα δεν είναι μόνο το Ιράν ως κράτος, αλλά η δυνατότητά του να επηρεάζει το πέρασμα. Ακόμη και η απειλή διακοπής αρκεί για να αναστατώσει την αγορά: δεξαμενόπλοια καθυστερούν, κόστη ασφάλισης αυξάνονται, ροές μεταβάλλονται.

Η Βενεζουέλα λειτουργεί διαφορετικά, ως κόμβος παραγωγής. Οι πολιτικές εξελίξεις, όπως η υπόθεση του Νικολάς Μαδούρο, αποκτούν σημασία στον βαθμό που επηρεάζουν τον έλεγχο της παραγωγής και των εξαγωγών. Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι ποιος κυβερνά, αλλά ποιος αποφασίζει για τις ροές: ποια φορτία φεύγουν, προς ποιες αγορές και υπό ποιους όρους. (σ.σ. Η απειλή για την Κούβα είναι έτσι παράπλευρη συνέπεια και εμμονή του Κουβανού υπεξ των ΗΠΑ, Μάρκο Ρούμπιο).

Η εικόνα συμπληρώνεται από τις θαλάσσιες στενωπούς που συνδέουν τα ως άνω δίκτυα. Η Διώρυγα του Σουέζ, τα Στενά της Μαλάκκας και το Βαβ ελ-Μαντέμπ συγκροτούν αλυσίδα κρίσιμων περασμάτων. Στο τελευταίο, η δράση των Χούθι στην Υεμένη δείχνει ότι ακόμη και μη κρατικοί δρώντες, πολωμένοι αρκούντως, μπορούν να επηρεάσουν καθοριστικά τη ναυσιπλοΐα. Δεν απαιτείται πλήρης έλεγχος για να διαταραχθεί ένα πέρασμα, αρκεί η δυνατότητα απειλής.

Πίσω από αυτή τη γεωγραφία των ροών βρίσκεται ένα σύστημα άνισης ισχύος. Οι ΗΠΑ επιδιώκουν να διατηρούν τον έλεγχο των βασικών διαδρομών, ενώ η Κίνα επιχειρεί να διευρύνει την παρουσία της μέσω υποδομών και επενδύσεων. Και περιφερειακοί παίκτες, από το Ιράν έως τη Βενεζουέλα, δεν αντιδρούν μόνο για λόγους ασφάλειας, αλλά και ως απάντηση σε πιέσεις, αποκλεισμούς και ανισορροπίες που διαμορφώνονται στο σύστημα. Με αυτή την έννοια, οι «ροές» δεν είναι απλώς οικονομικές ή τεχνικές, είναι πεδία όπου συγκρούονται μορφές εξουσίας — και όπου ο ιμπεριαλισμός αναπαράγεται με σύγχρονους όρους.

Ωστόσο, το σύστημα αυτό δεν είναι απόλυτα κλειστό. Εξαρτάται από τις τις ροές που το συγκροτούν και από την εργασία που τις καθιστά δυνατές. Οι ίδιες οι ροές είναι και το αδύναμο σημείο της ισχύος. Το σύστημα αρρωσταίνει από αυτό που το τρέφει: η λαιμαργία του είναι ο διαβήτης του — και μαζί του δυστυχώς απειλεί να μας πάρει στο διάολο όλους.