Η εμμονή στο «τα παράπονα σας στον δήμαρχο»

Η πιο αποκαλυπτική φράση στη συζήτηση για τον νέο Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης δεν ήταν η κατάργηση του δεύτερου γύρου ούτε οι εξαγγελίες για ψηφιακές υπηρεσίες και διαφάνεια. Ήταν η παραδοχή του ίδιου του υπουργού Εσωτερικών ότι «δυστυχώς το μοντέλο είναι δημαρχοκεντρικό». Μια παραδοχή που συμπυκνώνει τη φιλοσοφία ολόκληρης της μεταρρύθμισης.

Διότι, ενώ ο νέος Κώδικας μιλά για συμμετοχή των πολιτών, λογοδοσία και αποκέντρωση, στην πράξη παγιώνει ένα σύστημα όπου σχεδόν τα πάντα περιστρέφονται γύρω από ένα πρόσωπο: τον δήμαρχο. Η εξουσία εξακολουθεί να προσωποποιείται, ενώ οι συλλογικοί θεσμοί παραμένουν αδύναμοι.

Οι κοινότητες εξακολουθούν να είναι οι μεγάλοι χαμένοι. Οι πρόεδροί τους διαθέτουν ελάχιστες πραγματικές αρμοδιότητες, περιορισμένους πόρους και σχεδόν καμία δυνατότητα να δώσουν λύσεις στα προβλήματα της καθημερινότητας. Οι τοπικές κοινωνίες εκλέγουν εκπροσώπους που συχνά περιορίζονται στον ρόλο του μεταφορέα αιτημάτων προς το δημαρχείο.

Παρόμοια είναι η εικόνα και στα δημοτικά συμβούλια. Αντί να αποτελούν το κατεξοχήν πεδίο σύνθεσης, ελέγχου και δημοκρατικής λογοδοσίας, υποβαθμίζονται σταδιακά σε όργανα επικύρωσης αποφάσεων που έχουν ήδη ληφθεί. Η συλλογική λειτουργία υποχωρεί μπροστά στην εκτελεστική εξουσία.

Η κατάργηση του δεύτερου γύρου εντάσσεται στην ίδια λογική. Ασφαλώς η χαμηλή συμμετοχή των επαναληπτικών εκλογών ήταν πραγματικό πρόβλημα. Όμως η λύση που επελέγη δεν ενισχύει τη δημοκρατική νομιμοποίηση· απλώς επιταχύνει την ανάδειξη του ενός προσώπου, περιορίζοντας ακόμη περισσότερο τον χώρο των συναινέσεων και των προγραμματικών συγκλίσεων.

Το ουσιαστικότερο πρόβλημα βρίσκεται αλλού. Το κεντρικό κράτος εξακολουθεί να μεταφέρει στους δήμους ευθύνες χωρίς να μεταφέρει ανάλογους πόρους, προσωπικό και αρμοδιότητες. Έτσι, ο δήμαρχος γίνεται ο φυσικός αποδέκτης κάθε κοινωνικής δυσαρέσκειας. Για το νερό, τα σχολεία, την κυκλοφορία, τις πλημμύρες, τις πυρκαγιές ή την καθαριότητα, ο πολίτης δεν απευθύνεται στον υπουργό ούτε στη δημόσια υπηρεσία. Αναζητά τον δήμαρχο, ακόμη και όταν η λύση βρίσκεται αποκλειστικά στα χέρια της κεντρικής διοίκησης.

Ο δήμαρχος μετατρέπεται έτσι στην ασπίδα του κράτους. Συγκεντρώνει τη μήνη των δημοτών, απορροφώντας το πολιτικό κόστος για ανεπάρκειες που συχνά δεν ελέγχει. Είναι ένας βολικός μηχανισμός εκτόνωσης της κοινωνικής δυσαρέσκειας, αλλά όχι μια συνταγή για ισχυρή αυτοδιοίκηση.