Από την αθωότητα στην αυτογνωσία

Λένε πως στα δώδεκά σου είσαι σοφός χωρίς να το συνειδητοποιείς. Μετά αποκτάς εμπειρίες και οι εμπειρίες σε κάνουν λιγότερο σοφό, μέχρι να βιώσεις μια μέρα, αν σου τύχει, κάτι πραγματικά σοφό και τότε να το ξαναανακαλύψεις. Η συνείδησή σου παίρνει το μήνυμα ότι τώρα γίνεσαι πιο σοφός και έτσι μαθαίνεις να συνδέεις τη σοφία με την εμπειρία και όχι με την ανθρώπινη προδιάθεση.

Πράγματι, στα δώδεκα το μυαλό μας είναι κοφτερό με έναν πολύ συγκεκριμένο τρόπο, γιατί είναι ανεμπόδιστο. Δεν έχουμε συσσωρεύσει ακόμη πολλές υποθέσεις, οπότε μπορούμε να βλέπουμε τα μοτίβα, να κάνουμε τολμηρές ερωτήσεις και να φτάνουμε σε συμπεράσματα που οι ενήλικες συχνά χάνουν. Αυτού του είδους η «πρώιμη σοφία» είναι απλώς μια ευκρίνεια χωρίς βάρος.

Μετά αρχίζει να συσσωρεύεται η εμπειρία. Η εμπειρία δεν δίνει μόνο γνώση, αλλά χτίζει και συνήθειες, προκαταλήψεις, νοητικές συντομεύσεις, γενικεύσεις και φόβους. Σταματάς να βλέπεις τα πράγματα όπως είναι και αρχίζεις να τα βλέπεις όπως περιμένεις να είναι. Αυτό μπορεί πράγματι να κάνει κάποιον λειτουργικά λιγότερο σοφό, ακόμη κι αν είναι περισσότερο «γνώστης».

Μια νέα ανακάλυψη της σοφίας τείνει να συμβαίνει όταν αμφισβητούμε τις ίδιες μας τις υποθέσεις και παρατηρούμε τη σκέψη μας αντί να την αφήνουμε να λειτουργεί τυφλά.

Αυτή η δεύτερη μορφή ευκρίνειας, που θα μπορούσαμε να την ονομάσουμε και αυτογνωσία, είναι διαφορετική. Δεν είναι η αθωότητα ενός δωδεκάχρονου, αλλά επίγνωση τοποθετημένη σε πλαίσιο. Δεν βλέπουμε απλώς καθαρά, αλλά καταλαβαίνουμε και γιατί τα πράγματα παραμορφώνονται.

Δεν είναι ακριβές, όμως, ότι η εμπειρία «σε χαζεύει»· μάλλον κάνει πιο εύκολο το να σταματήσεις να σκέφτεσαι. Η σοφία προκύπτει από το να συνεχίζεις να σκέφτεσαι παρά την εμπειρία.

Οι περισσότεροι άνθρωποι δεν κάνουμε κάτι τέτοιο παρά μόνο σε περιόδους κρίσης. Αν το επιχειρήσουμε ως ρουτίνα, συνήθως θα αισθανθούμε αρχικά άβολα και αυτό θα μας σταματήσει γρήγορα. Όταν πολλές από τις βεβαιότητες που είχαμε στο παρελθόν αρχίζουν να σπάνε, δεν σημαίνει ότι ξεχνάμε τον εαυτό μας, αλλά ότι αρχίζουμε να ξαναβλέπουμε τη γυμνή δομή του από κάτω — συχνά και τα τέρατα που κρύβονται μέσα μας — κάτι που είναι αρκετά τρομακτικό.

Από την άλλη, ο άνθρωπος έχει με την εμπειρία διαφορετική σχέση από εκείνη που έχει με την ξερή θεωρητική γνώση. Υπάρχει συναισθηματική σύνδεση, καθώς η αμφισβήτηση αυτού που είδα, αυτού που έζησα, είναι επώδυνη. Η αμφισβήτηση της εμπειρίας σκοτώνει μέσα μας κάτι πολύ μεγαλύτερο από μια παλιά θεωρία που αντικαθίσταται από μια καινούρια. Έτσι γινόμαστε, κατά κάποιον τρόπο, ένοχοι των ίδιων μας των προκαταλήψεων.

Ας σημειωθεί ότι τα παραπάνω αποτελούν τη βάση των συνθετικών ψυχοθεραπευτικών προσεγγίσεων, κατά τις οποίες χρησιμοποιούνται ψυχαναλυτικές τεχνικές για τη συνειδητή περιγραφή της πορείας από την αθωότητα στην αυτογνωσία και συμπεριφορικές τεχνικές για την εγκατάσταση νέων τρόπων σκέψης και πράξης.