1924-2026 Sidney Merlin, - Mε αφορμή τη συμπλήρωση 102 χρόνων, απ’ την έλευση του κουμ-κουάτ στην Κέρκυρα

Mε αφορμή τη συμπλήρωση 102 χρόνων, απ’ την έλευση του κουμ-κουάτ στην Κέρκυρα, μια μικρή ματιά στην ιστορία της οικογένειας Merlin, που... υπέγραψε, ιστορικά, το όλον. Αιτία εισαγωγής του, ένα χούι... ιδιωτικό. Προσωπικό. Ατομικό. Ταυτίστηκε, ωστόσο, με τη (συγκεκριμένα) κερκυραϊκή κουλτούρα, σε βαθμό που πρώιμα κατοχυρώθηκε στο συλλογικό συνειδητό ως trademark του τόπου. Αυτός, ο τόσος δα. Ένας μικρός, πορτοκαλί καρπός, γραμμένος στ’ άγραφο εγχειρίδιο της κορφιάτικης βιτρίνας ως «το «χρυσό πορτοκάλι» του νησιού, μεστός, πέρ’ από χρώμα και απ’ αρώματα, πτυχών μιας δαιδαλώδους ιστορίας, που, στην πλήρη της ανάπτυξη, «εμπλέκει» (ή αγγίζει) επαναστάσεις, Ροβεσπιέρους, πρωθυπουργούς, τον μπέη της Λαμίας, Ολυμπιακούς Αγώνες, glamour γάμους (και διαζύγια), αγχώδη κληρονομικά και, φυσικά, πρωτοπορίες. Έναν, ακριβώς, αιώνα πριν (1924), ο Sidney Merlin (με... το όνομα) σύστηνε, πρώτη φορά, στους Κερκυραίους τον καρπό του κουμ-κουάτ.

Ο «ΠΑΤΡΙΑΡΧΗΣ» CHARLES

Γαλλικής καταγωγής, με ρόλο στα χρόνια της Επανάστασης (κατά τον Μπαλωμένο1, ο εισαγγελέας - πρόγονος, Merlin de Douai2 είχε ταχθεί υπέρ της εκτέλεσης του Λουδοβίκου ΙΣΤ’), αλλά, μετά το 1810-’14 και την... άβολη αποκατάσταση των Βουρβώνων, βρετανικής εγκατάστασης και υπηκοότητας (και οι «Μερλέν» έγιναν «Μέρλιν»), η... κερκυραϊκή ιστορία της οικογένειας, αρχίζει με τον τραπεζίτη - γαιοκτήμονα, Κάρολο «του Πρίορ» (Charles Louis William, 1821-1896 / φωτό). Γραμματέας του βρετανικού προξενείου (Αθήνα, 1839) κι αργότερα υποπρόξενος (Πειραιάς - Πάτρα) και πράκτωρ της Ιονικής Τράπεζας στον Πειραιά (1847), στα 1850s ανέλαβε τη Γεν. Δ/νση της Ιονικής στην Ελλάδα. Ορόσημο...

ΕΠΕΝΔΥΣΗ ΣΕ ΓΗ

Έτσι πρωτοήρθε Κέρκυρα ο Κάρολος3. Υπάρξει του ιστορικού καταστήματος της Ι.Τ. (ιδρ. 1840) και της διευθέτησης σειράς θεμάτων (ανανέωση δικαιώματος έκδοσης χαρτονομίσματος στα Επτάνησα κ.ά.). Τότε, λέγεται, απέκτησε και τις πρώτες εκτάσεις στη Δασιά˙ π. 600 στρ., χερσαία και παραθαλάσσια, με μικρό ρυάκι3. Τακτική, εξάλλου, η επένδυση σε γη, που ακολούθησε δια βίου, κυρίως σε Αθήνα - Πειραιά [special info, η έκταση μεταξύ Β. Σοφίας & Κανάρη (Κολωνάκι, οδός Μέρλιν), όπου στην Κατοχή έδρευε η Γκεστάπο (αρχηγείο - κρατητήρια) - φωτό]. Χτίζοντας, μαζί με το «έχειν» της συζύγου του, Ειρήνης Στουρνάρη (βλ. ειδικώς μια έκταση 30.000 στρ. στη Μ. Βρύση Λαμίας), μια τεράστια ακίνητη περιουσία. 

Ο ΟΛΥΜΠΙΟΝΙΚΗΣ SIDNEY

Με την Ειρήνη, κόρη του Μετσοβίτη μεγαλέμπορου και γαιοκτήμονα - επενδυτή, Νικολάου Στουρνάρη, ο Κάρολος παντρεύτηκε το 1871 κι απέκτησαν επτά παιδιά: τους / τις Άλφρεντ, Έντγκαρ, Σίδνεϋ, Χάρολντ, Τζέραλντ, Ενριέτ και Ρούμπη. Το κερκυραϊκό ενδιαφέρον εστιάζει στον τρίτο: Sidney Louis Walter Merlin (1856-1952). Διαπρεπής, πλην άλλων, αθλητής της σκοποβολής [παρών σε 2+1 Ολυμπιακούς Αγώνες, «χρυσός» σε Αθήνα 1896, «χρυσός» και «χάλκινος» σε Μεσολυμπιάδα 1906), αλλά και βοτανολόγος - γεωπόνος. Με σπουδές στη Γερμανία και... ίδιόν του «τη δημιουργία νέων ποικιλιών, μέσω της διασταύρωσης καρποφόρων φυτών»1, καθώς και την εισαγωγή άγνωστων, ως τότε, ποικιλιών. Bingo…

ΤΟ ΚΤΗΜΑ MERLIN

Στην κερκυραϊκή, ιστορική οικονομία, βάση του όλου αναδείχτηκε το παραθαλάσσιο κτήμα Μerlin, στη νότια παρυφή της Δασιάς / Κ. Κορακιάνα. Και το οποίο ο Sidney, είτε επέκτεινε (αν δεχτούμε τα περί πρώιμης αγοράς έκτασης απ’ τον Κάρολο), είτε αγόρασε εξ αρχής (20-30.000 στρ. σύνολο), στα γύρα 19ου - 20ού αι., από τη φημισμένη κερκυραϊκή οικογένεια Θεοτόκη. ΙΝFO: Με καρδιά την έπαυλη δύο επιπέδων (ενιαίων στο βορινό τμήμα) και πλήρη ακμή στις αρχές του 20ού αι., μετά το θάνατό του Sidney το αγροκήπιο περιήλθε στα τέκνα του. Σταδιακά, όμως, λόγω χρεών και σειράς αγοραπωλησιών (AEΓΕΚ, Alpha Bank & Πειραιώς κ.λπ.), περιορίστηκε (π. 600 στρ.) κι, εν πολλοίς, εγκαταλείφθηκε. 

ΠΡΩΤΗ ΣΚΕΨΗ, Η ΛΑΜΙΑ

Kι όμως, πρώτη σκέψη (παγιωμένη, πια, στα 1910) για την εφαρμογή των ιδεών του Sidney, υπήρξε... η Λαμία. Αξιοποιώντας το 1/6 της γης στη Μεγάλη Βρύση4, που κληρονόμησε μετά το 1885 (αποξήρανε τα έλη, διαμόρφωσε την κυρίως «έπαυλη των πελαργών») και έως τα late 1900s είχε, πλέον, αποκτήσει πλήρως, αγοράζοντας τα μερίδια των Άλφρεντ, Χάρολντ, Τζέραλντ (1904-’05) συν αυτά των Ρούμπη, Έντγκαρ, που, στο μεταξύ -λέει ο Μίλεσης5- είχαν πουληθεί στον οινοποιό, Ανδρέα Καμπά (1907). Τι μέτρησε στην αρχική επιλογή (Λαμία); Ίσως τα αποτελέσματα κάποιων δοκιμαστικών καλλιεργειών, ίσως το πιο εγγύς προς την Αθήνα, έδρα, τότε, της πατρικής φαμίλιας της συζύγου του, Ζαΐρας1. Αλλά...

Η ΔΙΑΦΩΝΙΑ ΤΗΣ ΖΑΪΡΑΣ

Ζαΐρα Θεοτόκη († 1931, φωτό)... Κόρη του άλλοτε Δημάρχου Κερκυραίων και τετράκις (μεταξύ 1899-1909) πρωθυπουργού, Γεωργίου (1844-1916), καλλονή και... πρωτοποριακά δραστήρια (η πρώτη Ελληνίδα κυνηγός). Με τον Sidney γνωρίστηκε, κατά τον Δαβανέλλο6, «σε κυνηγετικές εξορμήσεις στο κτήμα της Αγ. Παρασκευής και στο σκοπευτήριο της Καλλιθέας». Παντρεύτηκαν το 1902, απέκτησαν τη Μαρία, η θέληση, όμως, του Sidney για εγκατάσταση στη Λαμία δεν τη βρήκε σύμφωνη. Τι ακολούθησε; Διαζύγιο (1916) και νέος γάμος (1917), με τον μετέπειτα (Κατοχή) πρωθυπουργό, Ιωάννη Ράλλη (1878-1946), με τον οποίο απέκτησε τη Νίκη και τον, επίσης πρωθυπουργό (1980-’81), Γεώργιο Ράλλη (1918-2006).

ΠΟΡΤΟΚΑΛΙΑ & ΚΟΥΜ ΚΟΥΑΤ

Λόγοι συναισθηματικοί, μετά το χωρισμό με τη Ζαΐρα; Πιο πρακτικά θέματα (π.χ. η καλή οργανοληπτική ανάλυση του κερκυραϊκού χώματος1); Το δια ταύτα είναι πως εν έτει 1918, ο Sidney πουλάει την έκταση της Λαμίας στον κτηματία, Χρ. Στεργιόπουλο κι εγκαθίσταται στο κτήμα της Κέρκυρας, ξετυλίγοντας εκεί τις... γεωπονικές ανησυχίες του. Σημαντικότερη κληρονομιά του; Η εισαγωγή (1925) μιας άγνωστης, ως τότε, καλιφορνέζικης ποικιλίας πορτοκαλιών (Washington Navel / Ομφαλός της Ουάσιγκτον): τα γνωστά «πορτοκάλια Μέρλιν» (φωτό) κι, έναν χρόνο πριν (1924), του κινεζικού δέντρου Kumquat (= χρυσό πορτοκάλι, στη γλώσσα των Μανδαρίνων7), τους γένους Citrea / οικογ. Rutaceae. Έναν, ακριβώς, αιώνα πριν...

FORTUNELLA MARGARITA

Το Kumquat που έφερε ο Merlin ήταν η ποικιλία «μαργαρίτα». Η, επ’ ακριβώς, Fortunela Margarita (προς τιμήν του Robert Fortune, που το 1846 πρωτόφερε το εσπεριδοειδές στην Ευρώπη7) ή Nagami Kumquat, με τον ωοειδούς σχήματος πορτοκαλί καρπό (σε αντιδιαστολή με τον στρογγυλό Marumi ή Morgani), διαμέτρου > 4 εκ., συγγενής του λεμονιού. Το δέντρο της ποικιλίας φθάνει τα 4 ύψος - πλάτος, συναντάται απ’ τον 12ο αι. σε όλη την ΝΑ Ασία (Κίνα), κλιματολογικά μπορεί να αντέξει σε αρκετά σκληρές συνθήκες (μέχρι και -10 βαθμούς), ενώ, σε αντίθεση με τις περισσότερες οικογένειες, έχει μικρότερη περίοδο παραγωγής: απ’ τα μέσα καλοκαιριού (άνθιση) έως τα τέλη του φθινοπώρου. 

ΤΟ 1924, ΓΕΝΙΚΩΣ

Ήταν, άρα, και η πρώτη φορά που το Kumquat εισήχθη στην Ελλάδα γενικώς; Αν όχι, ισχύει άκρως οριακά. Δεδομένης της σημείωσης Καπαδόχου8 πως, μέχρι το 1919 δεν υπάρχει καμία αναφορά για το εσπεριδοειδές στη χώρα και οι πρώτες εντοπίζονται μόνο το 1924 (το ίδιο δηλ. έτος με την εισαγωγή του στην Κέρκυρα απ’ τον Merlin), απ’ την Ανωτάτη Γεωπονική Σχολή Αθηνών (φωτό), «όπου το μελέτησαν και το εισήγαγαν στην Ελλάδα». Έτσι ή άλλως, και παρά την (περιορισμένη ή σποραδική, έστω) καλλιέργειά του και σ’ άλλες περιοχές - π.χ. Άρτα), διαχρονικά θα κατοχυρωνόταν ως «κερκυραϊκό προϊόν». Τύποις απ’ το ’94: προϊόν Προστατευόμενης Γεωγραφικής Ένδειξης (Π.Γ.Ε.), βάσει κανονισμού της Ε.Ε. 

ΣΕ ΝΥΜΦΕΣ & ΠΛΑΤΩΝΑ

Ο πορτοκαλεώνας Merlin ήταν αυτός που άνοιξε το δρόμο της εκτενούς καλλιέργειάς του Kumquat στο νησί. Και η οποία εκτυλίχθηκε διαχρονικά, με επίκεντρο (80%+ της συνολικής παραγωγής), βόρεια, τον κάμπο των Νυμφών. Σε μια έκταση 300-400 στρ., με π. 15.000 ρίζες, στα χωριά Νυμφών και Πλάτωνα, όπου το ήπιο κλίμα και το λοφώδες υψόμετρο (200 μ.), με την «πλούσια βλάστηση και τα τρεχούμενα νερά», αλλά και «το πετρώδες και πλούσιο σε ιχνοστοιχεία έδαφος», που «προσομοιάζει στις συνθήκες απ’ όπου το δέντρο κατάγεται»7, ευνόησαν την ανάπτυξη / καρποφορία του. INFO: Πρόσφατα στοιχεία, έδιναν την ετήσια κερκυραϊκή παραγωγή Kumquat στους π. 140 τόνους. Πλην των εισαγωγών...

ΠΗΓΕΣ-ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ ǀ (1) Κ. Μπαλωμένος, «Σίδνεϋ Μέρλιν και Ζαΐρα Θεοτόκη», σε amfictyon.blogspot.com (24/8/2014) • (2) Σύμφωνα με την ιστοσελίδα της Γαλλικής Πρεσβείας στην Ελλάδα, ο Charles Merlin ήταν δισέγγονος του Merlin de Douai, μέλους της Εθνικής Συνέλευσης, εισαγγελέας του Ροβεσπιέρου και, κατόπιν, κόμης της αυτοκρατορίας. • (3) Περιγράφεται, ακόμη, ως φημισμένος ερασιτέχνης φωτογράφος της εποχής. • (3) Ανώνυμος, «Το κτήμα Merlin στην Κέρκυρα, ο πορτοκαλεώνας και τα κουμ κουάτ», σε fytoriakentia.gr  • (4) Ο χώρος που απέκτησαν οι Meriln στη Λαμία ήταν το άλλοτε τσιφλίκι της Σαϊδέ Χανούμ, συζύγου του άλλοτε διοικητή της πόλης, Χαλίλ Μπέη. (5) Στ. Μίλεσης, «Οικογένεια Μέρλιν: Από τα πορτοκάλια στα υποβρύχια», σεpireorama.blogspot.com (2/5/2012). • (6) Ν. Δαβανέλλος, «Λαμία, τα πρόσωπα: 1760-1930», ιδ. Έκδοση, Λαμία, 2003 • (7) Αικ. Τσιλιμπάρη, «Ποσοτική μελέτη της καλλιέργειας και μεταποίησης κουμ-κουάτ σε στοχευμένες περιοχές της Κέρκυρας», Βόλος, 2022 (διπλ. Εργασία, Σχ. Γεωπονικών Επιστημών Πανεπ. Θεσσαλίας). • (8) Δ. Καπάδοχος, «Ο Αγροτικός πλούτος της Κέρκυρας», Αθήνα, 2000 (εκδ. Υπ. Γεωργίας). 

ΤΙ ΑΠΕΓΙΝΕ Ο MERLIN

ΕΠΙΣΤΡΕΦΟΝΤΑΣ, μετά το ’18, στην Κέρκυρα, ο Sidney προχώρησε σε δεύτερο γάμο: με την Κάτια (Αικατερίνη) Ιγγλέση, θυγατέρα Έλληνα αριστοκράτη της προεπαναστατικής Ρωσίας, με την οποία και απέκτησε έναν γιο και μια κόρη. 

Η ΠΕΡΙΟΔΟΣ του Μεσοπολέμου μαρτυρείται ήρεμη και δημιουργική για την οικογένεια, «με πλούτο και ταξίδια»1, συν μια ακόμη εμβληματική επένδυση, στην Κρήτη: το αρχοντικό Bella Capina, στην «καρδιά» εκτενούς αγροκηπίου. Εκεί κατάφευγε το ζεύγος με την είσοδο των Γερμανών στην Ελλάδα (1941), φιλοξενώντας, μάλιστα, τον τότε βασιλιά, Γεώργιο Β’, «που με την τότε κυβέρνηση κατέφυγαν στην Κρήτη»5. 

ΤΟ... ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΩΔΕΣ του πράγματος; «Παραμονές της εναέριας εισβολής των Γερμανών αλεξιπτωτιστών στο νησί», συνεχίζει ο Μίλεσης, «ο Σίδνευ και η γυναίκα του διέσχισαν την Κρήτη με τα πόδια και στην νότια πλευρά της διασώθηκαν από βρετανικό αντιτορπιλικό “Napier” και αποβιβάστηκαν στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου». Παραδίδοντάς μας ακόμη μια ενδιαφέρουσα πτυχή της οικογένειας απ’ τα χρόνια του Β’ Π.Π. 

Ο ΑΝΙΨΙΟΣ, λέει, του Sidney (γιος του αδελφού του, Τζέραλντ), Νικόλαος Μέρλιν, υπηρετούσε τότε ως υποπλοίαρχος (ύπαρχος) του ελληνικού υποβρυχίου «Γλαύκος». Ωστόσο, «η αγάπη του για τα υποβρύχια», τον έκανε να ταξιδέψει με το υπερσύγχρονο βρετανικό «Περσεύς». Μοίρα κακή, ωστόσο, στις 6/12 του ’41 (*), το «Περσεύς», έξω απ’ την Κεφαλονιά, προσέκρουσε σε νάρκη, οδηγώντας στο θάνατο 59 αξιωματικούς και ναύτες˙ 58 και ο Μέρλιν - μοναδικός επιζών, κάποιος John Capes, που... ξεβράστηκε στις ακτές του νησιού. 

ΣΤΗ ΜΝΗΜΗ του υποπλοιάρχου, Νικολάου Μέρλιν, μεταπολεμικά το Ελληνικό Πολεμικό Ναυτικό έδωσε το όνομά του σε οχηματαγωγό. Τραγική ειρωνεία; Βυθίστηκε κι αυτό! Το ’72. Παρασέρνοντας στο θάνατο 44 παλικάρια.  

(*) Είχε αποπλεύσει στις 24 Νοεμβρίου, από τη Μάλτα, προς τον κόλπο του Τάραντα στην Αδριατική και το Ιόνιο Πέλαγος, στα πλαίσια επιθετικής περιπολίας, με προορισμό επιστροφής την Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου. 

ΛΕΖΑΝΤΑ: Ο Sidney Merlin, με τη δεύτερη σύζυγό του, Κάτια. 

Φωτό: istockphoto.com, wikipedia, amfictyon.blogspot.com