Αποδιοπομπαίοι τράγοι και μεταφασισμός

Ο René Girard (Ρενέ Ζιράρ) διατύπωσε το 1972 μια από τις πιο ριζοσπαστικές κοινωνιολογικές θεωρίες. Σύμφωνα με αυτήν, οι ρίζες της συμβίωσης μαζικής κλίμακας δεν (μπορεί να) είναι η λογική του «κοινωνικού συμβολαίου», αλλά η βία, ενστικτώδης, ανοργάνωτη και μιμητική˙ ειδικότερα, ιδρυτικό γεγονός της κοινωνίας –και όλων των θαυμάσιων που διαμεσολαβούνται από την ύπαρξή της– είναι η συλλογική θυσία ενός θύματος (ή περισσότερων).

Στον πυρήνα της σκέψης του ΡΖ βρίσκεται η έννοια της «μιμητικής επιθυμίας». Το μεγάλο ποσοστό των επιθυμιών μας δεν κατευθύνονται αυθεντικά από τις βασικές ανάγκες, όπως η δίψα και η πείνα, αλλά από τη μίμηση˙ θέλουμε κάτι επειδή το θέλει κάποιος άλλος (η σύγχρονη νευροεπιστήμη θα είχε να προσθέσει εδώ τη ματαίωση:  επιθυμούμε κάτι επειδή δεν μπορούμε να το έχουμε). Ο άλλος άνθρωπος μετατρέπεται συγχρόνως έτσι και σε πρότυπο και σε αντίπαλο. Από αυτή την ιδιαίτερη φύση του ανθρώπινου επιθυμείν γεννιέται ο ανταγωνισμός, ο φθόνος, η ζήλια και τελικά επέρχεται περιοδικά μια μείζων κρίση συμβίωσης, όπου όλοι στρέφονται εναντίον όλων.

Όταν αυτή η ένταση εξαπλώνεται, η (όποια) κοινωνία εισέρχεται σε κατάσταση γενικευμένης αποσύνθεσης και οι (όποιοι) θεσμοί χάνουν τη νομιμοποίησή τους. Ο ΡΖ ονομάζει αυτή τη στιγμή «μιμητική κρίση». Τότε η κοινότητα αναμένεται κανονικά είτε να διαλυθεί είτε να οργανωθεί εκ νέου μέσω κάποιου συμβάντος. Τα μαθηματικά της συμβίωσης συνήθως δεν οδηγούν στο πρώτο, διότι είναι πολύ συχνότερη η εμφάνιση ενός… αποδιοπομπαίου τράγου.

Το υποψήφιο θύμα έχει κάτι που το ξεχωρίζει από την πλειοψηφία έστω και ελαφρώς: η όψη ή η συμπεριφορά του είναι αμφίσημη, περιθωριακή, διαφορετική, ξένη. Σε μια ανατριχιαστική αλυσίδα αναγκαστικών συμβάντων, ένας θα στρέψει πρώτος την προσοχή του στο υπό δημιουργία θύμα υποδεικνύοντάς το ως υπαίτιο, το θύμα θα αντιδράσει με τον ιδιαίτερο τρόπο του τραβώντας περαιτέρω την προσοχή και σαν σε κινούμενη άμμο, όπου η προσπάθεια εξόδου σε φέρνει όλο και πιο μέσα, ο  ένας μετά τον άλλον θα στρέφει την προσοχή του στο θύμα, που γρήγορα συγκεντρώνει όλη τη διάχυτη επιθετικότητα πάνω του.

Η συλλογική βία, που προηγουμένως ήταν χαοτική, μετατρέπεται σε οργανωμένη: όχι πλέον καθένας εναντίον όλων, αλλά όλοι εναντίον λίγων ή ενός. Η θανάτωση ή η εκδίωξη του θύματος τελικά επαναφέρει την ειρήνη. Και ακριβώς επειδή η ειρήνη επιστρέφει μετά τη θυσία, το θύμα αποκτά στην πρωτόγονη σκέψη ιερό χαρακτήρα. Από εδώ γεννιούνται, σύμφωνα με τον ΡΖ, οι θεμελιώδεις θεσμοί: η θρησκεία, ο μύθος και βεβαίως, η εξουσία.

Οι αρχαίες κοινωνίες μάθαιναν να επαναλαμβάνουν τελετουργικά τέτοια ιδρυτικά γεγονότα για να αποτρέπουν την επιστροφή της χαοτικής βίας. «Μήλα της έριδας», όπως η όμορφη παρθένα, το ταλαντούχο ορφανό ή ο εργατικός δούλος, λειτουργούν ως δοχεία συλλογικής έντασης και αργότερα δίνουν τη θέση τους σε σύμβολα, όπως τα καλοθρεμένα ζώα.

Τα τραγικά θέματα της αρχαίας Ελλάδας περιστρέφονται επανειλημμένα γύρω από την αναγκαία μετατροπή του αθώου σε φορέα συλλογικής λύτρωσης. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η γνωστή μας μορφή της Ιφιγένειας είναι αποκαλυπτική. Η Ιφιγένεια δεν είναι απλώς τραγικό μυθικό πρόσωπο· είναι και μια τέλεια περιγραφή του ζιραρικού θύματος. Η συμμαχία χρειάζεται τον θάνατό της για να αποκαταστήσει την ενότητά της και να ξεκινήσει τον πόλεμο της Τροίας και η αθωότητά της είναι ακριβώς αυτό που την καθιστά κατάλληλη για τη θυσία.

Η σύγχρονη και πολιτισμένη κοινωνία μας δεν έχει υπερβεί τον μηχανισμό του αποδιοπομπαίου τράγου. Απλώς τον έχει καταστήσει αόρατο. Στη θέση του θύματος μπορεί να βρεθεί και μια ομάδα ατόμων ή μια μειονότητα. Σήμερα, η επαναληπτική θυσία εμφανίζεται και ως κοινωνική διαπόμπευση, πολιτική δαιμονοποίηση, ψηφιακό λιντσάρισμα ή ιδεολογική εκκαθάριση.

Ο φασισμός, υπό αυτό το πρίσμα, είναι μια μηχανή μαζικής παραγωγής αποδιοπομπαίων τράγων. Το χαρακτηριστικό του φασιστικού μηχανισμού είναι ότι το σύγχρονο πλήθος δεν βιώνει ποτέ τον εαυτό του ως όχλο. Πιστεύει ότι υπηρετεί τη δικαιοσύνη, την ανθρωπότητα, την πατρίδα. Εδώ, η σκέψη του ΡΖ συνδέεται βαθιά με την εξήγηση του φασισμού. Οι μεταφασιστικές κοινωνίες επανενώνονται όχι γύρω από την άβολη για όλους αυτοκριτική αυτογνωσία, αλλά γύρω από τη συλλογική καταγγελία – και αντιστρόφως: η διαρκής εφεύρεση νέων συλλογικών καταγγελιών είναι αποχρώσα ένδειξη του μεταφασιστικού χαρακτήρα μιας κοινωνίας.

 PIXABAY