Φόβος του θανάτου και αυτοκτονία

Η αποφυγή της περί θανάτου συζήτησης είναι μια εκδήλωση της δειλίας του σύγχρονου ανθρωποτύπου έναντι των διαδικασιών που ονομάζονται ζωή (μια παρόμοιας προέλευσης επίκαιρη εκδήλωση είναι και η αλόγιστη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης). Ένας πιθανός λόγος αποφυγής αυτής της συζήτησης θα ήταν το να έχουμε ήδη πει όλα όσα θα μπορούσαν να ειπωθούν. Ένας άλλος λόγος, το να μην λέμε τίποτα από αυτά που θα έπρεπε να ειπωθούν.

Στη δεύτερη περίπτωση, δεσπόζει το ότι με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, άμεσα ή έμμεσα, ατομικά ή συλλογικά, οι περισσότεροι αναζητούμε ένα είδος αθανασίας. Έχουμε ονομάσει συμβατικά την αναζήτηση αυτή «φόβο θανάτου».

Τη στιγμή όμως που δεν είναι αμελητέο το ποσοστό των ανθρώπων που αυτοκτονούν, θα ήταν ίσως ελλιπές σε μια ολόκληρη σειρά δοκιμίων που μιλούν για τον θάνατο, να καταπιαστούμε μόνο με τον φόβο του θανάτου, σαν να αποτελεί την καθολική ανθρώπινη στάση απέναντι στο τέλος. Γιατί τότε προκύπτει αναπόφευκτα το ερώτημα: τι συμβαίνει με αυτόν τον φόβο στους ανθρώπους που φτάνουν στην αυτοκτονία; Υποχωρεί; Νικιέται; Μεταμορφώνεται σε κάτι άλλο, ίσως σε φόβο της ζωής, μιας ζωής που έχει γίνει αβίωτη;  Άλλωστε, ο Καμύ (Albert Camus) είναι διάσημος για την άποψη ότι το βασικό φιλοσοφικό ερώτημα είναι αν η ζωή αξίζει να βιωθεί. Όχι επειδή θεωρούσε την αυτοκτονία «λύση», αλλά επειδή έβλεπε την ανθρώπινη συνείδηση να συγκρούεται με το παράλογο, την απουσία τελικής βεβαιότητας και τη φθορά και θάνατό της.

Όταν βρισκόμαστε σε παρατεταμένη απελπισία, αλλάζει και ο τρόπος με τον οποίο εκτιμούμε το μέλλον, που παύει να βιώνεται ως ανοιχτό και γίνεται αναπόδραστο. Εκεί, ο φόβος του θανάτου μπορεί να «μουδιάσει» όχι επειδή λύθηκε φιλοσοφικά, αλλά επειδή το νοητικό σύστημα της επιβίωσής μας έχει εξαντληθεί.

Ένα ακραίο ερώτημα θα ήταν εδώ το πώς θα αντιδρούσε ένας άνθρωπος που έχει αποφασίσει να αυτοκτονήσει, αν του ανακοινωνόταν ξαφνικά ότι μπορεί να ζήσει αιώνια. Θα επιτάχυνε άραγε την απόφασή του, τρομαγμένος από την ιδέα μιας ατελείωτης συνέχισης του ίδιου ψυχικού πόνου; Ή, αντίθετα, θα έβλεπε μέσα στην αιωνιότητα μια απροσδόκητη μορφή ελπίδας, δηλαδή την πιθανότητα ότι εφόσον ο χρόνος δεν πιέζει, καμία κατάσταση δεν είναι οριστικά κλειστή και καμία απόγνωση δεν έχει πια το δικαίωμα να αυτοανακηρυχθεί αιώνια;

Το ερώτημα αυτό μπορεί να αποκαλύψει ότι η αυτοκτονική επιθυμία δεν σχετίζεται πάντοτε με την άρνηση της ύπαρξης καθαυτής, αλλά συχνά με την αίσθηση ότι η ύπαρξη έχει παγιδευτεί σε μια αμετάβλητη μορφή πόνου χωρίς έξοδο και χωρίς μέλλον. Αν κάποιος πιστέψει ότι «αυτό που ζω τώρα θα είναι για πάντα», η αθανασία μοιάζει με εφιάλτη. Σε αυτή την περίπτωση, ίσως να επιτάχυνε την αυτοκτονική απόφαση, επειδή η αιωνιότητα θα γινόταν φυλακή.

Αλλά υπάρχει και η αντίστροφη πιθανότητα, που ψυχολογικά είναι πολύ πιο ενδιαφέρουσα: αν ο άνθρωπος πίστευε πραγματικά ότι έχει άπειρο χρόνο, ίσως να κατέρρεε η αίσθηση του αδιεξόδου, καθώς μεγάλο μέρος της απελπισίας μπορεί να συνδέεται με την πεποίθηση «δεν προλαβαίνω πια να αλλάξω».

Μέχρι τότε, όμως, και χωρίς την… εγγύηση της αθανασίας, ας κρατήσουμε το ότι η απόγνωση δεν έχει ούτως ή άλλως το δικαίωμα να αυτοανακηρυχθεί ούτε μόνιμη. Απέναντι όμως σε μια εσωτερική αλλαγή που βιώνεται ως αδύνατη όταν η σκέψη έχει παγώσει στην απελπισία, η αντιστροφή δεν μπορεί να αναμένεται εύκολα από μια ιδέα που αδυνατεί να γεννηθεί, είτε μέσα από τα φάρμακα είτε μέσα από τις ψυχοθεραπευτικές απόπειρες. Η αντιστροφη, στις βαριές αυτές περιπτώσεις, μπορεί να πυροδοτηθεί απέξω: από μια συνάντηση, μια σχέση, μια ανάγκη λογοδοσίας – με άλλα λόγια, έναν «φύλακα άγγελο». Άλλωστε, η βιολογία χαράσσει μόνο τα όρια της αρρώστιας. Τα πολύ ευρύτερα όρια, της μη υγείας, τα χαράσσουν η κοινωνία με τον πολιτισμό της και συνευθύνονται.

PIXABAY