Η δημοσιότητα ως αυταξία

Στη σύγχρονη δημόσια σφαίρα, η δημοσιότητα έχει πάψει να λειτουργεί αποκλειστικά ως μέσο και έχει αναχθεί σε σκοπό καθαυτόν. Δεν αποτελεί απλώς εργαλείο διάδοσης ιδεών, κοινωνικού ελέγχου ή δημοκρατικής λογοδοσίας· μετατρέπεται ολοένα και περισσότερο σε αυταξία, σε μέτρο επιτυχίας, ύπαρξης και νομιμοποίησης. Το «συναισθηματικό περιτύλιγμα» αντί της λογικής του περιεχομένου.

Το ερώτημα «τι λέγεται» ή «τι πράττεται» παραμερίζεται από το «πόσοι το είδαν». Έτσι, η δημοσιότητα δεν αξιολογεί πλέον το περιεχόμενο· αντίθετα, το περιεχόμενο προσαρμόζεται στις απαιτήσεις της δημοσιότητας.

Όταν η δημοσιότητα γίνεται αυταξία, αλλοιώνεται η σχέση αλήθειας και δημόσιου λόγου. Η υπερέκθεση επιβραβεύεται ανεξαρτήτως ποιότητας, ενώ η σιωπή ή η χαμηλή παρακολούθηση εκλαμβάνονται ως ανυπαρξία. Σε αυτό το πλαίσιο, η πρόκληση, η απλοποίηση και η σύγκρουση υπερισχύουν της τεκμηρίωσης, της σύνθεσης και της ευθύνης. Ο δημόσιος λόγος τείνει να μετατραπεί σε θέαμα και η πολιτική, η δημοσιογραφία και ακόμη και η προσωπική ζωή σε διαρκή παράσταση.

Η ίδια λογική μεταφέρεται, με ακόμη εντονότερες συνέπειες, στον χώρο της πολιτικής. Τα πολιτικά πρόσωπα, τα κόμματα και οι ιδέες λειτουργούν ολοένα και περισσότερο ως brands. Ο πολιτικός λόγος συμπυκνώνεται σε σλόγκαν, πρόσωπα και στιγμές υψηλής αναγνωρισιμότητας, ανεξαρτήτως λόγου και αιτίας, ικανές να κυκλοφορήσουν γρήγορα στα μέσα και να παραχθούν ως «γεγονότα».

Όπως και στην αγορά, έτσι και στην πολιτική, η δημοσιότητα επιβραβεύει τη σαφή, απλοποιημένη και συναισθηματικά φορτισμένη ταυτότητα. Η πολυπλοκότητα της πραγματικής ζωής, η αμφιβολία και η θεσμική διαδικασία δυσκολεύονται να ανταγωνιστούν την καθαρή εικόνα ενός ισχυρού brand. Το αποτέλεσμα είναι η μετατόπιση της πολιτικής σύγκρουσης από το πεδίο των προγραμμάτων στο πεδίο της εικόνας και της αναγνωρισιμότητας.

Όλα αυτά λειτουργούν ανώδυνα σε περιόδους «μπουνάτσας κι Αυγούστου». Όταν, όμως, οι συνθήκες μεταβάλλονται, οι σταθερές αναθεωρούνται και οι δομές ξαναχτίζονται, η κατανάλωση δημόσιων προσώπων και brands με όρους θεάματος γίνεται παραπειστική και εν δυνάμει επικίνδυνη. Τότε, τα κρίσιμα γεγονότα εξελίσσονται παράλληλα με το απατηλό σύμπαν της προβολής, αφήνοντας τελικά τα νέα δεδομένα —και τις συνέπειές τους— «πάνω στο τραπέζι».