Το τίμημα του εκσυγχρονισμού: από την Ελλάδα του 1830 στην Αλβανία του Ζβέρνετς

Από το Πρωτόκολλο του Λονδίνου του 1830 –που υπέγραψαν η Βρετανία, η Γαλλία και η Ρωσία και αναγνώρισε την Ελλάδα ως κυρίαρχο και ανεξάρτητο κράτος– η πορεία της χώρας καθορίστηκε από δύο παράλληλες επιδιώξεις: τον εκσυγχρονισμό, ώστε το συγκριτικά καθυστερημένο και αγροτικό κράτος να ενταχθεί στο φιλελεύθερο και δημοκρατικό περιβάλλον της Δύσης, και την εδαφική επέκταση, ώστε να συμπεριλάβει όσο το δυνατόν περισσότερους ελληνικούς πληθυσμούς.

Το γεγονός ότι το Πρωτόκολλο –όπως και αρκετές μεταγενέστερες συνθήκες– τελούσε υπό την εγγύηση των μεγάλων δυνάμεων σήμαινε ότι το νεοσύστατο κράτος θα βρισκόταν διαρκώς υπό την επιρροή της γεωπολιτικής της Μεσογείου και των Βαλκανίων. Κάτι ανάλογο επανεμφανίστηκε κατά τη χρηματοπιστωτική κρίση της δεκαετίας του 2010, με την αποφασιστική παρέμβαση της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου.

Η Ελλάδα ολοκλήρωσε ουσιαστικά τη «Μεγάλη Ιδέα» της το 1947, με την ενσωμάτωση των Δωδεκανήσων, των οποίων η κυριαρχία εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο έντονων αντιπαραθέσεων με την πρώην κυρίαρχο δύναμη, την Τουρκία.

Η ένταξη στην τότε Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα το 1981 και αργότερα στην ευρωζώνη, το 2001, υπήρξαν τόσο αναγκαίες για την Ελλάδα όσο θεωρούνται σήμερα για τις γειτονικές βαλκανικές χώρες, όπως η Αλβανία και η Βόρεια Μακεδονία, που επιδιώκουν την ένταξή τους στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

Λίγο πριν από την ένταξη στην ΕΟΚ, ο πρωθυπουργός Κωνσταντίνος Καραμανλής διακήρυξε κατηγορηματικά ότι «η Ελλάδα ανήκει στη Δύση», εκφράζοντας την ανάγκη για δημοκρατική εδραίωση, οικονομική βιωσιμότητα και μια κουλτούρα προσανατολισμένη περισσότερο στη δυτική παρά στην ανατολική αντίληψη. Η ίδια η έννοια της ελληνικότητας θα άλλαζε, μαζί με τον τρόπο που οι Έλληνες αντιλαμβάνονταν το φιλότιμο και την αυτοεκτίμησή τους.

Γλώσσες, πολιτισμοί, ταυτότητες, εθνότητες και θρησκείες είναι ευάλωτες στην έννοια της «προόδου», όταν αυτή συνεπάγεται τόσο υλικές όσο και πολιτισμικές μεταβολές στο όνομα της οικονομικής ανάπτυξης.

Ο εκσυγχρονισμός παραμένει ένας διαρκώς άπιαστος στόχος για πολλά από τα ισχυρότερα τμήματα της ελληνικής κοινωνίας. Η οικονομία χαρακτηρίζεται από περιορισμένη βιομηχανική παραγωγή, ανεπαρκή ανάπτυξη χρηματοπιστωτικών υπηρεσιών και υπερβολική εξάρτηση από τον τουρισμό, ο οποίος, σύμφωνα με πρόσφατες εκτιμήσεις, αντιστοιχεί σε περισσότερο από το 30% του ΑΕΠ. Πολλοί θεωρούν αυτό το στοιχείο ανησυχητικό, καθώς αντανακλά μια ανάπτυξη που βασίζεται σε ασταμάτητη ζήτηση και αντίστοιχα ασταμάτητη προσφορά.

Τον περασμένο μήνα η Τράπεζα της Ελλάδος προειδοποίησε όχι μόνο για τον κίνδυνο του υπερτουρισμού, αλλά και για τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στο μέλλον του τουρισμού. Πρόκειται για προειδοποίηση που ο κλάδος και οι κρατικοί φορείς δεν μπορούν να αγνοήσουν, δεδομένης της σημασίας του για την οικονομία.

Ο ίδιος ο τουριστικός τομέας βρίσκεται σε διαρκή ένταση ανάμεσα στο κίνητρο του ιδιωτικού κέρδους και στη μεγάλη ευθύνη του κράτους να εξασφαλίζει τις υποδομές που απαιτούνται για τη διατήρησή του: επάρκεια νερού, διαχείριση απορριμμάτων, αλλά και λειτουργικά δίκτυα δρόμων, σιδηροδρόμων, λιμανιών και αεροδρομίων. Πρόσφατη έρευνα έδειξε ότι οι τουρίστες που νοίκιασαν αυτοκίνητο άσκησαν έντονη κριτική στην κατάσταση του ελληνικού οδικού δικτύου.

Ο εκσυγχρονισμός οδήγησε σχεδόν αναπόφευκτα στην αστικοποίηση, προκαλώντας όχι μόνο την υποχώρηση των παραδοσιακών τρόπων ζωής αλλά και την εγκατάλειψη της γεωργίας. Πρόσφατη μελέτη έδειξε ότι σχεδόν οι μισοί εργαζόμενοι στον αγροτικό τομέα είναι άνω των 65 ετών. Δεν είναι τυχαίο ότι ήδη από το 2012 ο τότε Ιρλανδός υπουργός Οικονομικών Μάικλ Νούναν είχε δηλώσει πως η φέτα ήταν σχεδόν το μοναδικό ελληνικό προϊόν που γνώριζαν οι καταναλωτές. Η εικόνα δεν έχει αλλάξει ουσιαστικά. Μόλις το 15% της αγροτικής παραγωγής εξάγεται, ενώ, όσο απίστευτο κι αν ακούγεται, η Ελλάδα εξακολουθεί να εισάγει ακόμη και λαχανικά όπως οι ντομάτες. Ακόμη και το ελαιόλαδο, ίσως το πιο χαρακτηριστικό ελληνικό προϊόν, καταλαμβάνει περιορισμένη θέση στις εξαγωγές.

Ο εκσυγχρονισμός και ο εκδημοκρατισμός αποτελούν εξίσου κρίσιμες προκλήσεις για τις μετακομμουνιστικές χώρες των Βαλκανίων. Στην Αλβανία, ο πρωθυπουργός Έντι Ράμα θεωρεί τον τουρισμό βασικό πυλώνα για τη βελτίωση της διεθνούς εικόνας μιας χώρας που επί μακρόν συνδεόταν με πρωτόγονες φυλετικές δομές και μεσαιωνικές κοινωνικές πρακτικές, όπως εκείνη της «ορκισμένης παρθένου», κατά την οποία μια γυναίκα αποκτά κοινωνικά και νομικά την ιδιότητα του άνδρα για να μπορεί να κληρονομήσει περιουσία.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα του διλήμματος αποτελεί το σχέδιο δημιουργίας ενός πολυτελούς τουριστικού συγκροτήματος ύψους 4 δισ. ευρώ στο Ζβέρνετς της Αδριατικής, το οποίο χρηματοδοτείται εν μέρει από τον γαμπρό του Ντόναλντ Τραμπ, Τζάρεντ Κούσνερ. Σύμφωνα με τους Sunday Times, τα σχέδια περιλαμβάνουν μαρίνα για 350 υπερπολυτελή σκάφη, συναυλιακούς χώρους, καζίνο, ιππικό κέντρο, ναυτικό όμιλο, υδάτινο πάρκο και «κήπους λιμνοθαλασσών» που εκτείνονται σε έκταση ίση με περίπου 14 γήπεδα ποδοσφαίρου.

Οι αντιδράσεις, που ξεκίνησαν ως τοπική κινητοποίηση για την προστασία της βιοποικιλότητας της περιοχής, έχουν πλέον λάβει πολιτικές και διεθνείς διαστάσεις, με μαζικές διαδηλώσεις στα Τίρανα και έντονα αιτήματα παραίτησης του Ράμα. Ευρωβουλευτές έχουν ήδη προειδοποιήσει ότι οι ενταξιακές διαπραγματεύσεις της Αλβανίας με την Ευρωπαϊκή Ένωση μπορεί να τεθούν σε κίνδυνο αν η κυβέρνηση δεν αλλάξει πορεία. Η εξέλιξη αυτή δείχνει πώς μια τοπική περιβαλλοντική διαμαρτυρία μπορεί να εξελιχθεί σε σοβαρό πολιτικό πρόβλημα για έναν ηγέτη που έχει ταυτίσει την πολιτική του με τον εκσυγχρονισμό.

Ο Ράμα, που βρίσκεται στην εξουσία από το 2013, στηρίζει πλήρως το έργο, χαρακτηρίζοντας τον Τζάρεντ Κούσνερ και τη σύζυγό του, Ιβάνκα Τραμπ, «ευγενικούς και ταπεινούς ανθρώπους». Περιγράφει την επένδυση ως «το πετράδι στο στέμμα» του αλβανικού τουρισμού, για το οποίο δηλώνει υπερήφανος ότι συμβάλλει στην ευρωπαϊκή προοπτική της χώρας. Αντιμετωπίζει με περιφρόνηση τις περιβαλλοντικές αντιδράσεις, θεωρώντας τες εμπόδιο στην ανάγκη της Αλβανίας να εκσυγχρονιστεί — στάση που, σύμφωνα με τον αρθρογράφο, θυμίζει εκείνη του Έλληνα πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη σε αντίστοιχες περιπτώσεις.

Από την κατάρρευση του κομμουνισμού στην Ανατολική Ευρώπη, η Ευρωπαϊκή Ένωση και τα βαλκανικά κράτη έχουν αναπτύξει μια αμοιβαία σχέση έλξης, με βασικό κίνητρο την οικονομική ευημερία, ακόμη κι αν αυτό ενδέχεται να γίνεται εις βάρος της ταυτότητας και του πολιτισμού.

RICHARD PINE

* Δημοσιεύτηκε στους Irish Times