13/9/1943 — Το κάψιμο της Κέρκυρας και ο μύθος της «ιταλικής Κέρκυρας»

Ένα αναπάντητο ιστορικό ερώτημα είναι:

Γιατί οι Γερμανοί βομβάρδισαν με εμπρηστικά όπλα την πόλη της Κέρκυρας τη νύχτα της 13ης προς τη 14η Σεπτεμβρίου 1943;

Οι απαντήσεις που συνήθως δίνονται δεν αντέχουν εύκολα στον λογικό έλεγχο. Ο βομβαρδισμός της πόλης δεν μπορεί να αποδοθεί σε στρατιωτικό λάθος. Οι Γερμανοί γνώριζαν άριστα πού βρίσκονταν το αεροδρόμιο, οι ιταλικές πυροβολαρχίες, οι στρατώνες και οι άλλες στρατιωτικές εγκαταστάσεις. Άλλωστε τις έπλητταν ήδη.

Το γερμανικό δελτίο της Luftwaffe είναι απολύτως σαφές για την αποστολή εκείνης της νύχτας:

«AngriffaufStadtKorfu» — επίθεση στην πόλη της Κέρκυρας.

Δέκα HeinkelHe 111 επιτέθηκαν στην πόλη και το γερμανικό δελτίο σημείωσε «καλά αποτελέσματα». Το αποτέλεσμα το γνωρίζουμε: η παλιά Κέρκυρα παραδόθηκε στις φλόγες.

Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν βομβαρδίστηκε η πόλη. Είναι γιατί επιλέχθηκε η πόλη ως στόχος.

Η Κέρκυρα ήταν «Ιταλία»

Για να απαντήσουμε, πρέπει να επιστρέψουμε σε μια αντίληψη που είχε διαμορφωθεί πολύ πριν από το 1943.

Για το ιταλικό φασιστικό καθεστώς η Κέρκυρα δεν ήταν απλώς ένα ελληνικό νησί που η Ιταλία εποφθαλμιούσε. Είχε σταδιακά οικοδομηθεί η πεποίθηση ότι αποτελούσε τμήμα του ιταλικού ιστορικού και πολιτισμικού χώρου, το οποίο είχε βρεθεί, για λόγους ιστορικής συγκυρίας, μέσα στο ελληνικό κράτος.

Η Κέρκυρα θεωρούνταν ουσιαστικά ιταλική και οι Κερκυραίοι κατά βάθος φιλοϊταλοί.

Δεν επρόκειτο μόνο για προπαγανδιστικό σύνθημα. Μετά την κατάληψη του 1941, τα Επτάνησα αποσπάστηκαν διοικητικά από την υπόλοιπη κατεχόμενη Ελλάδα και εντάχθηκαν στη λεγόμενη GrandeComunità delNuovoImperoRomano. Η διοίκηση του PieroParini άρχισε συστηματική πολιτική εξιταλισμού, ακριβώς επειδή αντιμετώπιζε τα νησιά ως μελλοντικό τμήμα της Ιταλίας.

Μέσα σε αυτό το κλίμα αποκτούν ιδιαίτερη σημασία οι άνθρωποι της κερκυραϊκής φασίζουσας ελίτ που επιβεβαίωναν αυτή την πεποίθηση.

Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του κόμη Ιωάννη Καποδίστρια και των επαφών του με τονGaleazzoCiano. Ο Καποδίστριας διαβεβαίωνε ότι, αν γινόταν δημοψήφισμα στα Επτάνησα, το αποτέλεσμα θα ήταν συντριπτικά υπέρ της ένωσής τους με την Ιταλία. Η σημασία μιας τέτοιας διαβεβαίωσης δεν περιορίζεται στην εσωτερική πολιτική της Ιταλίας. Η Ιταλία ήταν σύμμαχος της Γερμανίας και η εικόνα που παρουσίαζε για έναν χώρο τον οποίο θεωρούσε δικό της —ότι δηλαδή η Κέρκυρα ήταν ουσιαστικά ιταλική και ο πληθυσμός της φιλοϊταλικός— αποτελούσε φυσικό μέρος της πολιτικής και στρατιωτικής πληροφόρησης του Άξονα.

Οι αντιιταλικές εκδηλώσεις που σημειώθηκαν στην Κέρκυρα δεν ήταν αναγκαστικά ικανές να ανατρέψουν αυτή την εικόνα. Ένα αυταρχικό καθεστώς μπορούσε εύκολα να τις αποδώσει σε μικρές περιθωριακές ή υποκινούμενες ομάδες. Η γενική πεποίθηση παρέμενε: η Κέρκυρα είναι δική μας και οι Κερκυραίοι, κατά βάθος, δικοί μας άνθρωποι.

Τι γνώριζαν οι Γερμανοί;

Θα ήταν παράλογο να θεωρήσουμε ότι αυτή η αντίληψη αποτελούσε αποκλειστικά εσωτερική υπόθεση της φασιστικής Ιταλίας και ήταν άγνωστη στον Γερμανό σύμμαχο.

Το επεισόδιο της Σάμου το δείχνει πολύ καθαρά.

Τον Μάιο του 1941, λίγο πριν από την ιταλική κατάληψη του νησιού, μέρος της τοπικής πολιτικής και κοινωνικής ηγεσίας συζητούσε να συγκροτήσει επιτροπή που θα απευθυνόταν στον Γερμανό υποπρόξενο και θα ζητούσε να καταλάβουν τη Σάμο οι Γερμανοί αντί των Ιταλών. Ο μητροπολίτης Ειρηναίος χαρακτήρισε μια τέτοια ενέργεια προδοσία. Οι συζητήσεις, όμως, έγιναν και μάλιστα στο ανώτερο επίπεδο της τοπικής ελίτ.

Το παράδειγμα έχει σημασία για έναν απλό λόγο: δείχνει ότι οι γερμανικές προξενικές αρχές δεν βρίσκονταν αποκομμένες από τις διαθέσεις και τις κινήσεις των τοπικών κοινωνικών και πολιτικών ελίτ.

Στην Κέρκυρα, όπου η ιταλική διεκδίκηση ήταν παλιά, επίμονη και κεντρική για την πολιτική του Άξονα στην Αδριατική, είναι ακόμη δυσκολότερο να υποθέσουμε ότι οι Γερμανοί αγνοούσαν την εικόνα του «φιλοϊταλικού» νησιού που επί χρόνια καλλιεργούσε η σύμμαχός τους. Μέσα σε μια στενή στρατιωτική και πολιτική συμμαχία, η ιταλική αντίληψη για την Κέρκυρα ήταν διαθέσιμη και στη γερμανική πλευρά.

Οι Γερμανοί είχαν, επομένως, κάθε λόγο να αντιμετωπίζουν την Κέρκυρα όχι ως ένα οποιοδήποτε ελληνικό νησί, αλλά ως έναν χώρο θεωρούμενο πολιτικά φιλικό και στενά συνδεδεμένο με τον Ιταλό σύμμαχο.

13 Σεπτεμβρίου 1943

Και τότε έρχεται η 8η Σεπτεμβρίου 1943.

Η Ιταλία συνθηκολογεί με τους Συμμάχους.

Για τους Γερμανούς δεν πρόκειται απλώς για αλλαγή στρατοπέδου. Είναι προδοσία.

Στην Κέρκυρα η κατάσταση γίνεται ακόμη χειρότερη. Οι ιταλικές δυνάμεις αφοπλίζουν και αιχμαλωτίζουν τους μικρούς γερμανικούς σχηματισμούς που βρίσκονται στο νησί. Τα γερμανικά έγγραφα μιλούν πλέον για «εξεγερμένους» Ιταλούς και για ανταρσία.

Οι Γερμανοί επιχειρούν αρχικά να λύσουν το ζήτημα χωρίς απόβαση.

Στις 11 Σεπτεμβρίου στέλνεται στην Κέρκυρα ως διαπραγματευτής ο λοχαγός Spindler. Επιστρέφει άπρακτος.

Το πρωί της 13ης Σεπτεμβρίου ο ταγματάρχης vonHirschfeld μεταφέρει νέα διαταγή: άμεση παράδοση των όπλων, διαφορετικά η παράδοση θα επιβληθεί με τη βία.

Στις 11.40 στέλνει τη λιτή απάντηση:

«Reportrefusal!»

Άρνηση.

Ακολουθεί αποτυχημένη γερμανική προσπάθεια προσέγγισης του νησιού.

Και το βράδυ έρχονται τα Heinkel.

Όχι μόνο πάνω από τις πυροβολαρχίες.

Όχι μόνο πάνω από το αεροδρόμιο.

Πάνω από την πόλη.

«Verrat»

Λίγες ημέρες αργότερα η γερμανική επιχείρηση για την οριστική κατάληψη της Κέρκυρας λαμβάνει ένα εξαιρετικά αποκαλυπτικό όνομα:

UnternehmenVerrat — Επιχείρηση «Προδοσία».

Δεν πρόκειται για μεταγενέστερη ερμηνεία. Στη δίκη της Νυρεμβέργης ο ίδιος ο HubertLanz ρωτήθηκε τι ήταν η επιχείρηση Verrat και απάντησε:

«The operation Verrat is the German attack against the island of Corfu.»

Δηλαδή:

«Η επιχείρηση “Verrat” είναι η γερμανική επίθεση κατά του νησιού της Κέρκυρας».

Εδώ βρίσκεται, κατά τη γνώμη μου, το κλειδί για να ερμηνεύσουμε το κάψιμο της πόλης.

Η γερμανική έννοια της «προδοσίας» αναφερόταν ρητά στην Ιταλία και στην ιταλική φρουρά. Αν όμως η γερμανική αντίδραση αφορούσε μόνο τους Ιταλούς στρατιώτες που αρνήθηκαν να παραδώσουν τα όπλα, ο αναμενόμενος στόχος θα ήταν η ιταλική στρατιωτική δύναμη. Οι όποιες ζημιές στην πόλη θα ήταν παράπλευρα χτυπήματα.

Όμως στις 13 Σεπτεμβρίου οι Γερμανοί χτυπούν κατά δήλωση τουςτη StadtKorfu — την πόλη της Κέρκυρας.

Και αυτό δίνει στην έννοια της «προδοσίας» ένα ευρύτερο περιεχόμενο.

Για το φασιστικό σύστημα μέσα στο οποίο είχαν συνεργαστεί Ιταλία και Γερμανία, η Κέρκυρα δεν ήταν ένας οποιοσδήποτε ελληνικός τόπος. Ήταν το νησί που επί χρόνια παρουσιαζόταν ως ιταλικό, με κατοίκους που θεωρούνταν φιλικοί προς την Ιταλία και, επομένως, προς τον Άξονα.

Τον Σεπτέμβριο του 1943 αυτή η βεβαιότητα καταρρέει.

Οι Ιταλοί είναι πλέον προδότες. Και η «ιταλική Κέρκυρα» βρίσκεται μαζί τους στην απέναντι πλευρά.

Το γεγονός ότι, μέσα σε αυτό το κλίμα, η Luftwaffe εξαπέλυσε εκτεταμένο εμπρηστικό βομβαρδισμό εναντίον της ίδιας της πόλης γεννά ένα διαφορετικό ερώτημα: μήπως η μεταστροφή του Σεπτεμβρίου 1943  προσλαμβάνεται από τους Γερμανούς όχι μόνο ως στρατιωτικό εμπόδιο αλλά και ως πολιτική διάψευση που πρέπει να τιμωρηθεί;

Υπό αυτό το πρίσμα η επιλογή της πόλης ως στόχου παύει  να είναι ανεξήγητη. Με τις πράξεις τους οι Γερμανοί εντάσσουν και την Κέρκυρα στο πεδίο της «προδοσίας». Οι Κερκυραίοι, τους οποίους το φασιστικό αφήγημα θεωρούσε περίπου Ιταλούς και πάντως φίλους του Άξονα, βρίσκονται τώρα στην εχθρική πλευρά. Είναι προδότες.

Γι’ αυτό το Verrat και το AngriffaufStadtKorfu δεν πρέπει να διαβάζονται χωριστά.

Το ένα φωτίζει το άλλο.

Η πόλη δεν κάηκε επειδή οι Γερμανοί δεν μπορούσαν να βρουν τις ιταλικές πυροβολαρχίες.

Κάηκε για να τιμωρηθεί.

Και έτσι μπορούμε να δώσουμε μια λογικά συνεκτική απάντηση στο ερώτημα που θέσαμε στην αρχή:

Τη νύχτα της 13ης Σεπτεμβρίου 1943 οι Γερμανοί δεν βομβάρδισαν απλώς έναν στρατιωτικό στόχο. Τιμώρησαν την πόλη της Κέρκυρας, την οποία είχαν μάθει να θεωρούν ιταλική και φιλοϊταλική και η οποία, την κρίσιμη στιγμή, βρέθηκε μαζί με τους «προδότες» Ιταλούς απέναντί τους.

Υπάρχει, τέλος, και ένας θλιβερός επίλογος.

Στη δίκη του Lanz στη Νυρεμβέργη η Ελλάδα δεν ήταν απούσα. Υπήρχε ελληνική αντιπροσωπεία, είχε κατατεθεί ελληνικό αποδεικτικό υλικό και η Κέρκυρα συζητήθηκε εκτενώς: η άρνηση παράδοσης, η επιχείρηση Verrat, ακόμη και η διαταγή να μη λαμβάνονται αιχμάλωτοι. Κι όμως, στα πρακτικά που έχουν ελεγχθεί δεν φαίνεται να τέθηκε ποτέ στον HubertLanz το απλό ερώτημα: γιατί τη νύχτα της 13ης Σεπτεμβρίου 1943 η Luftwaffe χτύπησε με εμπρηστικές βόμβες την ίδια την πόλη της Κέρκυρας;

Η παράλειψη προκαλεί αναπόφευκτα και ένα δεύτερο, δυσκολότερο ερώτημα. Μήπως η πολυετής ιταλική προπαγάνδα περί μιας «ιταλικής Κέρκυρας» και ενός πληθυσμού ουσιαστικά φιλοϊταλικού είχε επηρεάσει, σε κάποιον βαθμό, ακόμη και τον τρόπο με τον οποίο οι ίδιοι οι Έλληνες αντιλαμβάνονταν το νησί και όσα είχαν συμβεί εκεί; Μήπως γι’ αυτό ο βομβαρδισμός της πόλης δεν αντιμετωπίστηκε εξαρχής ως αυτοτελές έγκλημα κατά ελληνικού αστικού πληθυσμού, αλλά χάθηκε μέσα στην αφήγηση της γερμανοϊταλικής σύγκρουσης του Σεπτεμβρίου 1943;

Δεν έχουμε ακόμη απάντηση. Αλλά η ερώτηση αξίζει να τεθεί. Γιατί η Κέρκυρα έφθασε στη Νυρεμβέργη, το Verrat έφθασε στη Νυρεμβέργη και ο Lanz καθόταν στο εδώλιο.

Η ερώτηση για το κάψιμο της πόλης, όμως, δεν έγινε ποτέ.

Τεκμηριωτικές σημειώσεις

1. Η άρνηση της 13ης Σεπτεμβρίου.United States v. Wilhelm List et al., NMT Case VII, Lanz Document Book III, Document 178, p. 29, Exhibit 73. Η ημερήσια αναφορά του XXIIGebirgs-Armeekorps καταγράφει για τις 13/9, 06.00, την αποστολή Hirschfeld και στις 11.40 το ασύρματο μήνυμα «Reportrefusal!». Πρακτικά δίκης, 24.11.1947, pp. 6573–6574.

2. Η πρώτη γερμανική δύναμη στην Κέρκυρα και η αιχμαλωσία της.NMT Case VII, Lanz Document Book IV, Document 137, p. 59 κ.ε., Exhibit 83, ένορκη κατάθεση Karl Rampf. Πρακτικά, pp. 6570–6573.

3. Επιχείρηση «Verrat».NMT Case VII, Prosecution Document NOKW-865, Exhibit 452, Document Book KIK, αγγλ.p. 99, γερμ.p. 124.Στηνεξέταση τουLanz: «The operation Verrat is the German attack against the island of Corfu». Πρακτικά 24.11.1947, p. 6579.

4. «Verrat» και «εξεγερμένοιΙταλοί».NMT Case VII, Lanz Document Book III, Document 83, p. 46, Exhibit 84, ένορκη κατάθεση Karl-Heinz Rothfuchs: «Operation “Verrat” against the Uprising Italians on the Island of Corfu». Πρακτικά, pp. 6580–6582.

5. Σάμος και Γερμανός υποπρόξενος. Μητροπολίτης Σάμου Ειρηναίος, Η Δύναμις του Ελληνοχριστιανικού Πνεύματος, σσ. 18–20· βλ. Panteleymon E. Anastasakis, Church of Greece under Axis Occupation, University of Minnesota, PhD dissertation, 2009, σσ.163–164.Εκεί καταγράφεται η πρόθεση μερίδας της σαμιακής ελίτ να απευθυνθεί στον Γερμανό υποπρόξενο ζητώντας γερμανική αντί ιταλικής κατοχής.

6. Ιταλικό καθεστώςτων Επτανήσων.CommissioneItaliana di StoriaMilitare, L’Italia in guerra. Ilterzoanno 1942, σ. 370: τα Επτάνησα είχαν κηρυχθεί χωρισμένα από το ελληνικό κράτος και ενταγμένα στη «GrandeComunità delNuovoImperoRomano» από 1.8.1941, με τον PieroParini ως υπεύθυνο των Πολιτικών Υποθέσεων των Ιονίων Νήσων.

7. Γερμανική αεροπορική αναφορά.X. Fliegerkorps, Tagesmeldung 13/14.9.1943, καταχώριση για Κέρκυρα: «AngriffaufStadtKorfu – 10 He 111 – mitgutenErgebnissen». Το αρχειακό σώμα του X. Fliegerkorps φυλάσσεται στο Bundesarchiv-Militärarchiv, BestandRL 8.

ΟΘΩΝΑΣ ΜΙΧΑΛΑΣ